Polipragmazja, nazywana też wielolekowością, to jednoczesne stosowanie wielu leków przez jedną osobę. Nie ma jednej obowiązującej definicji. Przegląd systematyczny z 2017 roku znalazł w literaturze 138 definicji polipragmazji i pojęć pokrewnych, od 2 do 11 i więcej leków. Najczęściej, w 46% przeanalizowanych artykułów, za polipragmazję uznawano przyjmowanie co najmniej 5 leków dziennie. Wyjaśniamy, kiedy wiele leków to konieczność, a kiedy problem, i jak się z nim mierzy apteka.
Wiele leków nie musi oznaczać błędu w leczeniu
Osoba z nadciśnieniem, cukrzycą i chorobą wieńcową może potrzebować kilku leków i każdy z nich ma uzasadnienie. Dlatego część autorów odróżnia polipragmazję odpowiednią od nieodpowiedniej, choć w tym samym przeglądzie robiło to tylko 6,4% artykułów. O nieodpowiedniej polipragmazji mówi się wtedy, gdy na liście są leki bez aktualnego wskazania, dwa leki o tym samym działaniu, połączenia wchodzące w groźne interakcje albo leki, których ryzyko u danej osoby przewyższa korzyść.
Kaskada preskrypcyjna dokłada leki na skutki innych leków
Jednym ze sposobów, w jaki lista leków się wydłuża, jest kaskada preskrypcyjna. Działanie niepożądane jednego leku zostaje wzięte za nową chorobę i leczone kolejnym lekiem. Przykładem są niesteroidowe leki przeciwzapalne, które mogą podnosić ciśnienie tętnicze. Jeśli pacjent przyjmuje je przewlekle na ból stawów, a lekarz o tym nie wie, wzrost ciśnienia może skończyć się dołożeniem leku hipotensyjnego. Innym przykładem są obrzęki kostek po amlodypinie, leczone lekiem moczopędnym zamiast zmianą leku na ciśnienie.
Kaskadę łatwiej zauważyć, gdy ktoś patrzy na całą listę leków naraz. Lekarz specjalista nie musi znać leków przepisanych przez innych lekarzy, a pacjent nie zawsze pamięta o tych, które kupił bez recepty.
Seniorzy są bardziej narażeni na skutki wielu leków
Z wiekiem pracują wolniej nerki i wątroba, więc wiele leków dłużej pozostaje w organizmie. Zmienia się też skład ciała i wrażliwość na leki działające na układ nerwowy. Do tego starsza osoba może chorować na kilka chorób naraz i leczyć się u kilku lekarzy. Skutkiem mogą być zawroty głowy, senność, upadki, zaburzenia pamięci albo odwodnienie, które łatwo uznać za objawy starzenia się zamiast skutku działania leków.
Do oceny leków u seniorów służą listy leków potencjalnie niewłaściwych w podeszłym wieku, na przykład kryteria Beersa i kryteria STOPP/START. Pomagają one lekarzom i farmaceutom wychwycić leki, których u osoby starszej warto unikać albo które należałoby dołączyć.
Z każdym lekiem przybywa możliwych interakcji
Przy 5 lekach jest 10 par, które mogą wejść ze sobą w interakcję, a przy 10 lekach już 45. Liczba możliwych interakcji rośnie więc szybciej niż liczba leków, zwłaszcza gdy dochodzą preparaty bez recepty, suplementy i zioła. Jak sprawdzić interakcję i które połączenia są szczególnie groźne, opisaliśmy w tekście „Jak sprawdzić interakcje leków i które połączenia są naprawdę groźne”.
Przegląd lekowy porządkuje całą listę leków
Ustawa o zawodzie farmaceuty wymienia przegląd lekowy wśród elementów opieki farmaceutycznej. To ocena całej farmakoterapii pacjenta, której celem jest wykrywanie i rozwiązywanie problemów lekowych i zapewnienie bezpieczeństwa leczenia. Farmaceuta zbiera listę wszystkich leków, także bez recepty i suplementów, sprawdza wskazania, dawki, interakcje i działania niepożądane, a wnioski przekazuje pacjentowi i lekarzowi.
Przegląd lekowy nie zmienia leczenia sam z siebie. O odstawieniu albo zamianie leku na receptę decyduje lekarz, a farmaceuta przygotowuje dla niego propozycje. Leków na choroby przewlekłe nie należy odstawiać na własną rękę, nawet jeśli wydają się zbędne.
Pacjent i rodzina mogą przygotować listę leków
Każdy, kto przyjmuje kilka leków albo opiekuje się taką osobą, może zrobić kilka prostych rzeczy:
- spisać wszystkie przyjmowane preparaty z dawkami: leki na receptę, bez recepty, suplementy, zioła, krople i maści,
- zabrać tę listę albo wszystkie opakowania na każdą wizytę u lekarza i do apteki,
- przy każdym leku zapytać, na co jest i jak długo trzeba go przyjmować,
- zgłaszać lekarzowi nowe objawy, które pojawiły się po rozpoczęciu leczenia, zamiast od razu kupować na nie kolejny lek.
Farmaceuta potrzebuje wiedzy o fizjologii starzenia się
Żeby ocenić leki seniora, farmaceuta musi wiedzieć, jak wiek zmienia metabolizm leków, które leki nasilają ryzyko upadków albo splątania i jak rozmawiać z pacjentem, który ma kłopot z regularnym przyjmowaniem leków. Te zagadnienia, razem z wielkimi zespołami geriatrycznymi, omawia nasza książka „Opieka farmaceutyczna nad pacjentem geriatrycznym”. W zestawie jest dostępna razem z książką o interakcjach leków bez recepty.
Źródła
- Masnoon N, Shakib S, Kalisch-Ellett L, Caughey GE. What is polypharmacy? A systematic review of definitions. BMC Geriatr. 2017;17(1):230. doi:10.1186/s12877-017-0621-2
- Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 608 (art. 4 ust. 2).
