Receptura apteczna to sporządzanie leków w aptece według składu, który lekarz zapisał na recepcie. Tak powstają maści, kremy, zawiesiny, krople i proszki, których nie ma w postaci gotowego leku albo nie ma ich w dawce potrzebnej konkretnemu pacjentowi. Ustawa nazywa taki lek lekiem recepturowym. Wyjaśniamy, kto i jak go sporządza, ile się na niego czeka, ile kosztuje i dlaczego lekarze wciąż go przepisują.
Lek recepturowy powstaje wtedy, gdy gotowy lek nie wystarcza
Leki gotowe produkuje się w kilku dawkach i postaciach, dobranych dla większości pacjentów. Receptura wypełnia miejsca, w które te dawki nie trafiają. Lekarz sięga po nią na przykład wtedy, gdy:
- dziecko potrzebuje dawki mniejszej niż najmniejsza tabletka na rynku albo nie umie połknąć tabletki,
- w dermatologii trzeba połączyć kilka substancji w jednym podłożu albo dobrać stężenie do zmian na skórze,
- pacjent jest uczulony na substancję pomocniczą obecną w gotowym leku, na przykład barwnik albo konserwant,
- potrzebnego leku nie ma w Polsce w postaci gotowej albo jest chwilowo niedostępny.
Prawo farmaceutyczne odróżnia lek recepturowy od leku aptecznego. Lek recepturowy apteka sporządza na podstawie recepty dla konkretnego pacjenta. Lek apteczny sporządza się według przepisu z farmakopei i można go wydać każdemu pacjentowi tej apteki.
Lek sporządza farmaceuta albo technik farmaceutyczny w izbie recepturowej
Leki recepturowe wykonuje się w osobnym pomieszczeniu apteki, w izbie recepturowej. Robi to farmaceuta albo technik farmaceutyczny, każdy w zakresie swoich uprawnień. Technik po dwuletniej praktyce może sporządzać leki recepturowe, z wyjątkiem tych, które zawierają substancje bardzo silnie działające, odurzające albo psychotropowe z grup I-P i II-P.
Przepisy wymagają, żeby lek sporządzać zgodnie z Farmakopeą Polską albo Europejską, z surowców o potwierdzonej jakości, na zdezynfekowanych powierzchniach i w odzieży ochronnej. Leki jałowe, na przykład krople do oczu, wykonuje się w komorze z nawiewem laminarnym. Inspekcja farmaceutyczna może pobrać próbkę leku do badania jakości na koszt apteki.
Na etykiecie leku recepturowego są skład, data i termin ważności
Lek recepturowy nie ma ulotki, więc informacje dla pacjenta są na etykiecie aptecznej. Musi ona zawierać adres apteki, skład leku, sposób użycia, datę sporządzenia, sposób przechowywania i termin ważności. Na leku z apteki ogólnodostępnej są też imię i nazwisko pacjenta i lekarza, wiek pacjenta, jeśli jest niepełnoletni, oraz dane i podpis osoby, która lek sporządziła. Krople do oczu oznacza się dodatkowo emblematem oka albo napisem „lek do oczu”.
Lek recepturowy ma krótszy termin ważności niż lek gotowy, bo nie zawiera konserwantów albo zawiera ich niewiele. Warto go przestrzegać i nie przechowywać resztek maści czy zawiesiny „na kiedyś”.
Termin odbioru apteka uzgadnia z pacjentem
Sporządzenie leku wymaga czasu: trzeba odważyć surowce, przygotować podłoże, a jeśli brakuje składnika, zamówić go w hurtowni. Prawo farmaceutyczne nie podaje jednego terminu dla wszystkich leków recepturowych. Stanowi, że jeśli w aptece brakuje poszukiwanego leku, także recepturowego, farmaceuta powinien zapewnić jego nabycie w terminie uzgodnionym z pacjentem. W praktyce apteka mówi przy przyjęciu recepty, kiedy lek będzie gotowy.
Z odbiorem nie warto zwlekać. Jeżeli od sporządzenia leku recepturowego minęło co najmniej 6 dni, farmaceuta i technik mogą odmówić jego wydania (art. 96 ust. 5 Prawa farmaceutycznego).
Refundowany lek recepturowy kosztuje ryczałt
Lek recepturowy przygotowany z surowców farmaceutycznych albo z leków gotowych objętych refundacją pacjent dostaje za odpłatnością ryczałtową. Ryczałt wynosi 0,5% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Ustawa stawia warunek: przepisana dawka leku recepturowego musi być mniejsza od najmniejszej dawki leku gotowego w postaci stałej podawanej doustnie. Jeśli apteka kupiła surowiec drożej niż limit finansowania ustalony przez NFZ, pacjent dopłaca różnicę.
Ilość leku na jednej recepcie też jest ograniczona. Lekarz może przepisać jednorazowo podwójną ilość leku recepturowego, a w przypadku maści, kremów, żeli, past i mazideł do stosowania na skórę dziesięciokrotną. Jednorazowo może wystawić do 16 takich recept, łącznie na najwyżej 120 dni stosowania.
Farmaceuta może zmienić skład leku tylko tak, jak pozwalają przepisy
Zdarza się, że składu zapisanego na recepcie nie da się wykonać, bo składniki się nie mieszają albo brakuje surowca. Farmaceuta może wprowadzić tylko takie zmiany, na które pozwalają mu przepisy. Gdy potrzebna jest zmiana wykraczająca poza jego uprawnienia, a nie da się porozumieć z lekarzem, może odmówić wydania leku. Dlatego dobra recepta recepturowa ma czytelny skład, ilości i telefon do lekarza.
Receptura wymaga od farmaceuty wiedzy, której nie zastąpi instrukcja
Dobry lek recepturowy to nie tylko odważone składniki. Farmaceuta musi wiedzieć, które substancje się ze sobą nie łączą, jakie podłoże wybrać do danej substancji, jak długo lek zachowa trwałość i czy dawka nie przekracza dawki maksymalnej z farmakopei. Te zagadnienia omawia nasza książka „Receptura. Niezbędnik dla początkujących i zaawansowanych”. Opisuje postaci leków recepturowych i 130 surowców stosowanych w recepturze aptecznej, a także recepturę aseptyczną i wydawanie medycznej marihuany. Tłumaczy przy tym, z czego wynika dobór surowców i postaci.
Źródła
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 612 (art. 2 pkt 10 i 12, art. 86 ust. 2, art. 91, art. 95 ust. 3, art. 96 ust. 5, art. 96a ust. 2).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 października 2022 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki, tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 154, ze zmianą Dz.U. 2025 poz. 1579 (§ 6 i § 7).
- Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 253 (art. 6 ust. 5, 7 i 8a–8b).
