Działania niepożądane leków PDF

Rozdział 1. Niezamierzone efekty działania leków

Rozdział 3. Szczególne grupy pacjentów narażonych na działania niepożądane leków Ze względu na szczególne cechy anatomicz- sza to prawdopodobieństwo wystąpienia ne oraz fizjologiczne, które wpływają na interakcji typu lek-lek oraz lek-choroba, farmakokinetykę i farmakodynamikę sub- które nasilają niekorzystne efekty działania stancji czynnych, niektóre grupy pacjentów substancji czynnych, co zostało przedstasą narażone na działania niepożądane leków wione na Ryc. 1. Dodatkowo ze względu na r w większym stopniu niż inne. Należą do osłabienie pamięci, wzroku czy słuchu mogą nich: wystąpić problemy z przestrzeganiem zale■ osoby starsze, ceń dotyczących stosowania leków, co pro■ dzieci, wadzi do ich błędnego dawkowania.

■ kobiety w ciąży, W 2020 r. opublikowano wnioski z 11-letniej ■ osoby otyłe. analizy, której celem było określenie czyn ników ryzyka działań niepożądanych leków W kolejnych podrozdziałach opisano jakie oraz grup pacjentów najbardziej na nie nazmiany wpływają na większe ryzyko działań rażonych. Autorzy odnotowali, że zarówno niepożądanych leków u tych grup pacjen wiek, jak i wielolekowość były przyczytów. nami wystąpienia działań niepożądanych, które wiązały się z koniecznością wizyty OSOBY STARSZE u lekarza, a ryzyko niekorzystnych objawów Osoby starsze (powyżej 65.

r.ż.) są szczegól- związanych ze stosowaniem leków dotyczy nie podatne na działania niepożądane leków w szczególności osób ≥ 65. r.ż. (Bourgeois ze względu na wielochorobowość czyli i in., 2010). współwystępowanie dwóch lub większej W procesie starzenia zachodzą zmiany fizjoilości chorób (co jest związane ze starzeniem logiczne, które wpływają na farmakokinesię organizmu), a co za tym idzie, koniecz tykę leków. Zazwyczaj są one niekorzystne nością przyjmowania wielu leków (stoso dla pacjentów w starszym wieku – wiążą wanie pięciu lub większej liczby leków jest się ze zwiększoną podatnością na działania określane mianem wielolekowości).

Zwięk […]

Działania niepożądane i efekty uboczne

Działanie Substancja czynna lub grupa Mechanizm wywoływania Porada dla pacjenta niepożądane substancji czynnych działania niepożądanego Zmiany hydroksychlorochina Wiązanie się cząsteczek Wizyta u okulisty w siatkówce (Plaquenil) leku z melaniną w nabłonku barwnikowym siatkówki, co powoduje gromadzenie się leku pod siatkówką i wystą pienie trwałej toksyczności w stosunku do leżącej pod nią plamką żółtą Uszkodzenie amiodaron (Opacorden) Postępująca utrata wzroku, W przypadku wystąpienia nerwu wzro- która zwykle staje się pierwszych objawów neu kowego objawowa w ciągu roku od ropatii należy rozważyć rozpoczęcia leczenia odstawienie amioda ronu. Po zaprzestaniu stosowania leku u około 60% następuje poprawa widzenia, u 20% nie zmie nia się, a u kolejnych 20% w dalszym ciągu następuje utrata wzroku.

Ze względu na długi okres półtrwania amiodaronu (100 dni), objawy mogą utrzymywać się do kilku miesięcy po zaprzestaniu leczenia etambutol (Etambutol Teva) Zakłócenie mitochondrial- Pacjenci w starszym wieku nej fosforylacji oksydacyj- oraz osoby z nadciśnie nej. Zazwyczaj powoduje niem tętniczym lub cho obustronną i symetryczną robami nerek są w grupie utratę widzenia centralnego zwiększonego ryzyka, dlatego ważne jest dosto sowane dawki u pacjentów z chorobami nerek Możliwość zamiany na inny lek ZWIĘKSZENIE CIŚNIENIA W przypadku terapii glikokortykosteroida- WEWNĄTRZGAŁKOWEGO mi, aby zapobiec działaniom niepożądanym Jaskra to najczęstsza przyczyna nieodwraważny jest plan terapii – im krócej będą calnego upośledzenia wzroku na świecie, przyjmowane tym prawdopodobieństwo a jej częstość występowania stale rośnie.

zaćmy będzie mniejsze. Dodatkowo na ry- Jest chorobą przewlekłą charakteryzujązyko wystąpienia zaćmy ma wpływ również cą się postępującym uszkodzeniem nerwu stosowana dawka glikokortykosteroidów wzrokowego i utratą pola widzenia (Foster – w przypadku konieczności przyjmowania i in., 2002).

Jaskra z otwartym kątem przedużych dawek niektórzy specjaliści decydują sączania jest najczęstszym rodzajem jaskry się na terapię pulsacyjną, która polega na na- i stanowi ponad połowę wszystkich przyprzemiennym podawaniu dużych i małych padków jaskry. Niektóre leki o działaniu dawek leków, aby zapobiec działaniom nie- ogólnoustrojowym zwiększają ryzyko wypożądanym wpływających na narząd wzro- stąpienia jaskry poprzez bezpośredni wpływ ku.

Rozdział 1. Niezamierzone efekty działania leków

Możesz doradzić miejscowe stosowanie leczenia i podkreśl korzyści wynikające z teminoksydylu, aby przyspieszyć odrastanie rapii. włosów po zakończonej terapii. Miejscowe stosowanie minoksydylu nie zapobiega wy Możliwość zamiany na inny lek padaniu włosów w wyniku chemioterapii, ale może przyspieszyć ich odrastanie po za- W przypadku leków, które mogą powodokończeniu leczenia. Dostępne jest badanie, wać nadmierne owłosienie nie ma możliktóre wykazało tendencję do skracania okre- wości zamiany na inny lek. Konieczne jest su łysienia o ponad 1 miesiąc u pacjentów kontynuowanie terapii. stosujących minoksydyl (Patel i Tosti, 2014). DYSTROFIA PAZNOKCI Możliwość zamiany na inny lek Dystrofia paznokci spowodowana lekami W przypadku leków, które mogą powodo- jest rzadkim działaniem niepożądanym.

Leki wać wypadanie włosów nie ma możliwości mogą zakłócać prawidłową keratynizację zamiany na inny lek. Konieczne jest konty- keratynocytów macierzy paznokcia wskutek nuowanie terapii. zatrzymania aktywności mitotycznej. Może się to ujawnić w postaci linii Beau widocz nej na Ryc. 4 lub onychomadezy (spełznię r NADMIERNY POROST cia płytki paznokciowej), natomiast łagodWŁOSÓW niejsze objawy obejmują ścieńczenie płytki Nadmierny porost włosów to pojawienie się paznokcia lub zmniejszenie tempa wzrostu większej ilości włosów na dowolnej części paznokci (Patel i Tosti, 2014). ciała zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Nadmiar owłosienia bywa przyczyną frustracji i braku komfortu psychicznego dla WSKAZÓWKA PRAKTYCZNA d wielu osób.

Najczęściej problem ten wynika z zaburzeń hormonalnych, ale może też Zmiany paznokci mogą obejmować być działaniem niepożądanym niektórych zarówno bezbolesne problemy kosmetyczleków. Nadmiar owłosienia występował ne, jak i znaczne upośledzenie spowodo wane rozdzierającym bólem, który może u ponad 80% pacjentów, którzy przyjmowali obejmować kilka lub wszystkie paznokcie. doustnie minoksydyl w celu obniżenia ciś Nieprawidłowości mogą wystąpić kilka nienia tętniczego, co zostało wykorzystane tygodni po podaniu leku ze względu na w leczeniu łysienia androgenowego u męż powolne tempo wzrostu paznokci, co może czyzn i kobiet. Wzmożony porost włosów utrudniać powiązanie objawu z lekiem. obserwuje się także u ok. 30-60% pacjentów Diagnozę dodatkowo komplikuje fakt, że po przeszczepach, przyjmujących cyklo- objawy dotyczące paznokci często ustępują sporynę A (Tosi i in., 1994) bez odstawienia leku. Co ciekawe, ponow ne podjęcie leczenia często daje wynik neTreść porady dla pacjenta gatywny, a patogeneza urazu paznokcia nie jest do końca poznana (Patel i Tosti, 2014).

Pacjentowi, który zaobserwuje u siebie nadmierny wzrost włosów podczas stosowania leków, wyjaśnij, że nie powinien przerywać […]

Działania niepożądane i efekty uboczne

W przypadku risperidonu ■ otyłość trzewna indukowana neurolepwzrost poziomu glukozy we krwi jest nie- tykami, znaczny. Arypiprazol i zyprazydon również ■ hiperprolaktynemia indukowana mogą powodować wahania poziomu cukru neuroleptykami (wynikająca z działania we krwi.

Podkreśla się również, że czynniki, antydopaminergicznego leków neurotakie jak: płeć żeńska, niskie wyjściowe BMI leptycznych), która powoduje mniejszą oraz młody wiek sprzyjają rozwojowi zabu- wrażliwość na insulinę, a następnie rzeń gospodarki węglowodanowej. prowadzi do insulinooporności, Zaburzenia gospodarki węglowodanowej są ■ antagonistyczne działanie atypowych odwracalne i ustępują u blisko 78% pacjen- leków neuroleptycznych na receptory tów po zaprzestaniu leczenia olanzapiną.

5-HT1a i 5HT2 komórek β trzustki, przez Wśród mechanizmów indukujących zabu- co komórki te wykazują osłabioną odporzenia gospodarki węglowodanowej znajdu- wiedź na podwyższone wartości glikemii ją się (Olszewska i Rybakowski, 2007): w surowicy krwi i zmniejszone wydziela■ zaburzenia transportu glukozy do nie insuliny. tkanek obwodowych poprzez upośle dzenie funkcji transporterów glukozy GLUT-4 i GLUT-5, ■ bezpośrednie toksyczne działanie na komórki β wysp Langerhansa trzustki (olanzapina), Olanzapina Risperidon Amisulpryd Ryzyko cukrzycy typu 2 wyższe średnie niższe Klozapina Kwetiapina Chlorpromazyna Arypiprazol r Ryc.

7 Potencjał wywoływania cukrzycy typu 2 wybranych neuroleptyków (Grajales, Ferreira i Valverde, 2019) […]

Działania niepożądane i efekty uboczne (s. 192)

WSKAZÓWKA PRAKTYCZNA d Hiperglikemia indukowana sterydami jest odwracalna i ustępuje po odstawieniu leku Ze względu na wysokie ryzyko kardiometa- ( Jain i in., 2017). Czynniki ryzyka wystąpie boliczne związane ze stosowaniem leków nia cukrzycy indukowanej sterydami są takie przeciwpsychotycznych, Amerykańskie To- same jak w przypadku pacjentów niepodda warzystwo Diabetologiczne i Amerykańskie nych terapii GKS. Należą do nich: obciążony Towarzystwo Psychiatryczne zaleca ścisłe cukrzycą wywiad rodzinny, wiek, otyłość, monitorowanie czynników ryzyka metabo cukrzyca ciążowa w wywiadzie (Saag i Furst, licznego i sercowo-naczyniowego u wszyst 2022). kich pacjentów przyjmujących neuroleptyki II generacji. Działanie te obejmują kontrolę: Niektóre leki immunosupresyjne, takie masy ciała, obwodu talii, poziomu glukozy jak takrolimus czy cyklosporyna, mogą we krwi, poziomu hemoglobiny glikowanej uszkadzać wyspy trzustkowe, powodując (HbA1C), poziomu lipidów oraz wartości zaburzenie ich funkcji, m.in. spadek syn ciśnienia krwi. tezy i wydzielania insuliny.

Zmniejszenie wydzielania insuliny odbywa się bez zmia Zaburzenia gospodarki węglowodanowej ny wrażliwości tkanek na insulinę. Sytuację obserwuje się również w przypadku sto- komplikuje fakt, że inhibitory kalcyneuryny sowania glikokortykosteroidów (GKS). stosowane są często w skojarzeniu z gliko Działanie to jest zależne od dawki. Ryzyko kortykosteroidami, które również niosą ze hiperglikemii dotyczy zarówno pacjentów, sobą ryzyko wzrostu glikemii. Ponadto wiek chorujących wcześniej na cukrzycę jak i pa- pacjenta oraz wysokie stężenie leku we krwi cjentów, u których wcześniej nie rozpozna- są czynnikami ryzyka wystąpienia hipergli no zaburzeń metabolicznych, choć u tych kemii. W grupie inhibitorów kalcyneuryny, pacjentów nie jest to zjawisko powszechne. takrolimus wiąże się z największym ryzy Powodem tej sytuacji może być: kiem wystąpienia zaburzeń w gospodarce węglowodanowej (Fathallah i in., 2015).

■ indukowanie syntezy glikogenu w wątro bie, będącego zapasem łatwo dostępnej Kolejną grupą leków, która może powodo glukozy, wać hiperglikemię są diuretyki tiazydowe: ■ pobudzenie glukoneogenezy, hydrochlorotiazyd (Hydrochlorothiazidum ■ zmniejszenie zużycia glukozy w tkankach Polpharma) i tiazydopodobne: chlortalidon obwodowych (w tkance tłuszczowej, (Hygroton), klopamid (Clopamid VP) oraz w mięśniach, w tkance łącznej), co pro- indapamid (Indapen, Diuresin SR). Wzrost wadzi do insulinooporności i obniżania stężenia glukozy we krwi jest odpowiedzią syntezy insuliny. na spadek stężenia potasu. Im wyższa daw ka diuretyku, tym silniejszy spadek poziomu Ponadto niektóre choroby podstawowe, potasu, a co za tym idzie spadek wydzielania w leczeniu których wykorzystywane są GKS, insuliny i wzrost stężenia glukozy (Fathal mogą predysponować do wystąpienia zabu lah i in., 2015). Zaburzenia glikemii po diu rzeń glukozy. W metaanalizie z 2014 roku retykach są odwracalne. Odstawienie leku wykazano, że indukowana GKS hiperglike lub suplementacja potasu może zmniejszyć mia lub cukrzyca występowała odpowied wpływ na gospodarkę węglowodanową nio u 32% i 18% pacjentów (Liu i in., 2014).

i przywrócić wrażliwość na insulinę.