Odpowiadamy na pytania Czytelników, którzy brali udział w webinarium pt. „Czy stosując ten lek mogę się napić?”. Zebraliśmy pytania, na które w trakcie spotkania zabrakło czasu.
Kiedy ryzyko interakcji leku z alkoholem jest realne, a kiedy wyolbrzymione?
O znaczeniu interakcji decydują trzy rzeczy naraz: mechanizm, wzorzec picia i choroba, na którą pacjent bierze lek. Alkohol wypity jednorazowo konkuruje z lekami o enzymy wątrobowe i spowalnia ich metabolizm, czego przykładem jest wzrost INR u pacjenta przyjmującego warfarynę, a picie przewlekłe indukuje CYP2E1 i przyspiesza eliminację. Przy paracetamolu ta sama indukcja oznacza więcej reaktywnego metabolitu przy wyczerpanych zapasach glutationu, więc uszkodzenie wątroby może wystąpić po dawkach terapeutycznych. Druga grupa interakcji w ogóle nie dotyczy wątroby, bo alkohol i lek działają tak samo, a efekty się sumują: sedacja przy benzodiazepinach, lekach nasennych z grupy Z, opioidach, lekach przeciwhistaminowych I generacji i gabapentynoidach, krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego przy NLPZ, hipoglikemia przy insulinie i pochodnych sulfonylomocznika, spadek ciśnienia przy lekach hipotensyjnych i azotanach. Trzecia grupa to sytuacje, w których alkohol pogarsza samą chorobę, czyli odstawienie po ciągu w padaczce, wzrost stężenia kwasu moczowego w dnie i zmieniony metabolizm w chorobie wątroby.
| Lek albo grupa | Co realnie grozi | Przy jakim piciu |
|---|---|---|
| Benzodiazepiny, leki nasenne Z, opioidy, gabapentynoidy | Nadmierna sedacja, depresja oddechowa, upadki | Już przy jednorazowym, nawet umiarkowanym |
| Paracetamol | Uszkodzenie wątroby po dawkach terapeutycznych | Przewlekłym, zwłaszcza u osoby niedożywionej |
| NLPZ | Krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego | Jednorazowym i przewlekłym |
| Warfaryna | Wzrost INR po ostrym piciu, spadek przy przewlekłym | Obu, w przeciwnych kierunkach |
| Insulina, pochodne sulfonylomocznika | Hipoglikemia, także kilka godzin po piciu | Jednorazowym, zwłaszcza bez posiłku |
| Metformina | Kwasica mleczanowa | Upojeniu, ciągu, ostrym zatruciu |
| Metotreksat | Hepatotoksyczność | Przewlekłym |
| Amoksycylina, doksycyklina, azytromycyna | Brak interakcji o znaczeniu klinicznym | Ograniczeniem jest stan pacjenta, nie lek |
Zakaz picia przy każdym antybiotyku nie ma podstaw farmakologicznych, a wypowiedziany hurtem odbiera wiarygodność ostrzeżeniu, które akurat jest uzasadnione. Jeśli to samo powiemy o amoksycylinie i o linezolidzie, oba ostrzeżenia zostaną potraktowane tak samo, czyli wybiórczo.
Czym jest reakcja disulfiramopodobna i czy metronidazol naprawdę ją wywołuje?
Reakcja polega na zahamowaniu dehydrogenazy aldehydowej, przez co aldehyd octowy przestaje być przekształcany w octan i kumuluje się we krwi, dając zaczerwienienie twarzy, ból głowy, nudności, wymioty, przyspieszenie czynności serca i spadek ciśnienia w ciągu kilkunastu minut od wypicia. Mechanizm potwierdzono pomiarem przy disulfiramie i przy cefalosporynach z grupą metylotiotetrazolową, bo po podaniu cefoperazonu, latamoksefu i cefmetazolu stężenie aldehydu octowego rosło proporcjonalnie do ilości tej grupy wydalanej z moczem, przy niezmienionym stężeniu etanolu[1]. Dehydrogenazę aldehydową 2 hamują również chloramfenikol i furazolidon, czego nie robią metronidazol ani chinakryna[2].
Przy metronidazolu dowody są słabsze, niż sugeruje ulotka. Przegląd doniesień z lat 1969–1982 objął 6 opisów przypadków i 8 pacjentów, z czego 4 przebiegi były ciężkie i jeden zakończył się zgonem, a mimo to żaden z autorów nie przedstawił dowodu na istnienie tej interakcji, przyjmując ją za fakt ustalony[3]. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą 12 zdrowych ochotników otrzymywało przez 5 dni metronidazol albo placebo, a następnie etanol w dawce 0,4 g/kg, po czym metronidazol nie podniósł stężenia aldehydu octowego we krwi i nie wywołał ani objawów zgłaszanych przez badanych, ani zmian ciśnienia, tętna i temperatury skóry[4]. U szczurów metronidazol podnosi stężenie aldehydu octowego w świetle jelita grubego pięciokrotnie, z 84,7 do 431,4 µM, nie zmieniając stężenia we krwi i nie hamując wątrobowej dehydrogenazy aldehydowej, co przesuwa podejrzenie z wątroby na florę jelitową[5]. Zalecenie z charakterystyki produktu mimo to obowiązuje i przy pierwszym stole trzymamy się jego treści, bo dla produktu Metronidazol Polpharma 250 mg tabletki brzmi ono: „Należy poinformować pacjenta, że nie należy spożywać alkoholu podczas i przez co najmniej 48 godzin po zakończeniu leczenia metronidazolem, gdyż może wystąpić reakcja disulfiramowa (uderzenia gorąca, wymioty, tachykardia)”[6]. Pacjentowi, który dopiero zaczyna leczenie, powtarzamy to zalecenie, a pacjentowi dzwoniącemu po fakcie, bo wypił lampkę wina, zaleca się obserwację, bo objawy, jeśli wystąpią, ustępują samoistnie.
Jak rzeczowo odpowiedzieć pacjentowi, który pyta o „lampkę wina”?
Odpowiedź zaczyna się od pytania o ilość i porę picia, bo kieliszek do kolacji raz na jakiś czas i wieczór z butelką wódki na czterech wymagają różnych odpowiedzi, choć pytanie brzmi identycznie. Pomocne jest przeliczenie na porcje standardowe, czyli na 10 g czystego etanolu, co odpowiada mniej więcej 250 ml piwa 5%, 100 ml wina 12% albo 30 ml wódki 40%, a pytanie „ile to jest lampka” staje się wtedy pytaniem o mililitry, nie o naczynie. Dopiero po tym sprawdza się, która grupa interakcji wchodzi w grę, bo od niej zależy, czy rozmawiamy o ilości, o porze dnia, czy o powstrzymaniu się od alkoholu na czas leczenia.
Zamiast zakazu warto podać konkret, bo przy leku uspokajającym rozwiązaniem bywa rozdzielenie w czasie, czyli dawka na noc zamiast przy kolacji, a przy pochodnej sulfonylomocznika od ilości ważniejsze jest to, żeby pacjent nie pił na pusty żołądek. Do tego dochodzi informacja, po czym pozna, że trzeba przerwać: senność i zawroty głowy silniejsze niż po samym leku, ból w nadbrzuszu, smoliste stolce, drżenie i poty przy cukrzycy. Przy pierwszym stole sprawdzają się trzy sformułowania: „ten lek z alkoholem nie wchodzi w reakcję, ale oba działają na ośrodkowy układ nerwowy, więc po kieliszku będzie pan bardziej senny, za kierownicę tego dnia nie”, „przy tym leku problemem nie jest jeden kieliszek, tylko regularne picie przez cały okres leczenia, jak długo pan go przyjmuje?” oraz „jeśli wypił pan wczoraj i nic się nie wydarzyło, to proszę wrócić do schematu przyjmowania leku”. Zakaz wypowiedziany hurtem ma bowiem koszt, o którym rzadko mówimy na szkoleniach: zdanie „przy tym leku ani kropli” nie wskazuje, czego konkretnie unikać, więc pacjent wybierający się na wesele równie dobrze może odstawić lek zamiast alkoholu.
Piśmiennictwo
- Nakamura K, Nakagawa A, Tanaka M, Masuda H, Hayashi Y, Saionji K. [Effects of cephem antibiotics on ethanol metabolism]. Nihon Yakurigaku Zasshi. 1984;83(2):183–91. PMID: 6745808.
- Karamanakos PN, Pappas P, Boumba VA, Thomas C, Malamas M, Vougiouklakis T, Marselos M. Pharmaceutical agents known to produce disulfiram-like reaction: effects on hepatic ethanol metabolism and brain monoamines. Int J Toxicol. 2007;26(5):423–32. doi:10.1080/10915810701583010
- Williams CS, Woodcock KR. Do ethanol and metronidazole interact to produce a disulfiram-like reaction? Ann Pharmacother. 2000;34(2):255–7. doi:10.1345/aph.19118
- Visapää JP, Tillonen JS, Kaihovaara PS, Salaspuro MP. Lack of disulfiram-like reaction with metronidazole and ethanol. Ann Pharmacother. 2002;36(6):971–4. doi:10.1345/aph.1A066
- Tillonen J, Väkeväinen S, Salaspuro V, Zhang Y, Rautio M, Jousimies-Somer H, Lindros K, Salaspuro M. Metronidazole increases intracolonic but not peripheral blood acetaldehyde in chronic ethanol-treated rats. Alcohol Clin Exp Res. 2000;24(4):570–5. PMID: 10798595.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Metronidazol Polpharma, 250 mg, tabletki, punkt 4.5. Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A.
Treść tylko dla naszych Czytelników
Zaloguj się, żeby przeczytać całość
Pozostałe odpowiedzi i piśmiennictwo są dostępne dla Czytelników Wydawnictwa Farmaceutycznego. Dostęp jest bezpłatny.