Schorzenia układu pokarmowego w praktyce aptecznej

Fizjologia przewodu pokarmowego

Punkt wyjścia całego podręcznika – zwięzły, ale aptekarsko ukierunkowany przegląd budowy i funkcjonowania przewodu pokarmowego, procesów enzymatycznych i hormonalnych. Czytelnik zrozumie, dlaczego dany lek działa tak, jak działa, i którego punktu fizjologii dotyczy konkretny mechanizm dolegliwości.

Nudności i wymioty

Praktyczny rozdział pokazujący, jak różnicować przyczyny nudności i wymiotów u pacjenta zgłaszającego się do apteki – od błahych po objawy alarmowe. Omówiono dobór leków przeciwwymiotnych, ich profil bezpieczeństwa oraz sytuacje, w których wymagana jest konsultacja lekarska.

Biegunka ostra i przewlekła

Czytelnik dowie się, jak odróżnić biegunkę infekcyjną od polekowej i czynnościowej, kiedy bezpiecznie zarekomendować loperamid, kiedy probiotyk, a kiedy pilnie skierować pacjenta do lekarza. Rozdział obejmuje też zasady nawodnienia doustnego i wskazania do badań.

Zaparcie i leki przeczyszczające

Praktyczny przewodnik po lekach przeczyszczających – osmotycznych, drażniących, środkach zmiękczających i prokinetykach. Czytelnik nauczy się dobierać preparat do typu zaparcia, wieku pacjenta i chorób współistniejących, a także rozpoznawać przewlekłe zaparcie czynnościowe.

Ból brzucha

Rozdział pokazujący, jak na podstawie lokalizacji, charakteru i okoliczności wystąpienia bólu brzucha postawić wstępną hipotezę i podjąć decyzję: leki rozkurczające, przeciwbólowe, czy konsultacja lekarska. Obejmuje również kryteria pilnego skierowania pacjenta do szpitala.

Krwawienia przewodu pokarmowego

Omówienie objawów krwawienia z górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego oraz zasad postępowania farmaceuty – z naciskiem na rozpoznanie sytuacji wymagających natychmiastowej interwencji medycznej. Pokazuje, dlaczego nie każde krwawienie to hemoroidy.

Halitoza

Rzeczowe omówienie przyczyn nieświeżego oddechu – od źródeł jamy ustnej po przyczyny gastryczne (refluks, zakażenie Helicobacter pylori). Czytelnik nauczy się, kiedy halitoza jest sygnałem choroby układu pokarmowego, a kiedy problem rozwiąże higiena jamy ustnej.

Polipy

Wprowadzenie w temat polipów przewodu pokarmowego – ich rodzajów, znaczenia klinicznego i ścieżki diagnostycznej. Rozdział pomaga farmaceucie rozmawiać z pacjentem po kolonoskopii i tłumaczyć, dlaczego badania przesiewowe mają sens.

Torbiele

Krótka, praktyczna charakterystyka torbieli występujących w obrębie układu pokarmowego (m.in. wątroby, trzustki) – kiedy są przypadkowym znaleziskiem, a kiedy wymagają dalszej diagnostyki. Rozdział pomaga uspokoić pacjenta lub – przeciwnie – zachęcić go do wizyty u specjalisty.

Podstawowe badania diagnostyczne

Zestawienie badań laboratoryjnych i obrazowych stosowanych w gastroenterologii – od kalprotektyny i testów na Helicobacter pylori, przez USG jamy brzusznej, po endoskopię. Czytelnik nauczy się, które badanie warto zalecić pacjentowi przed wizytą u lekarza.

Zgaga i choroba refluksowa przełyku

Wyczerpujące omówienie patofizjologii refluksu i pełnego arsenału leków: alginianów, leków zobojętniających, H2-blokerów i inhibitorów pompy protonowej. Czytelnik pozna nietypowe objawy refluksu (kaszel, chrypka, ból w klatce) i nauczy się dobierać terapię do profilu pacjenta.

Oparzenia przełyku

Praktyczny rozdział o postępowaniu w oparzeniach chemicznych i termicznych przełyku – co zrobić w pierwszych minutach, czego absolutnie nie robić i jak rozmawiać z pacjentem lub rodzicem dziecka, które połknęło substancję żrącą.

Eozynofilowe zapalenie przełyku

Coraz częściej rozpoznawana jednostka chorobowa, którą farmaceuta powinien znać. Rozdział omawia objawy, sposób diagnostyki i możliwości leczenia – w tym miejscowych steroidów i leczenia dietetycznego.

Choroby przełyku wywołane przez drobnoustroje

Omówienie zakażeń grzybiczych (kandydoza), wirusowych i bakteryjnych przełyku – częstych zwłaszcza u pacjentów z obniżoną odpornością. Czytelnik dowie się, jak rozpoznać typowe sygnały i kiedy potrzebna jest konsultacja specjalistyczna.

Ostre i przewlekłe zapalenie trzustki

Rozdział pokazujący, jak rozpoznać ostry brzuch trzustkowy i kiedy bezzwłocznie kierować pacjenta na SOR. Omówiono też przewlekłe zapalenie trzustki, suplementację enzymatyczną (Kreon, Lipancrea) i znaczenie diety oraz abstynencji.

Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy

Pełny przegląd farmakoterapii choroby wrzodowej – IPP, leków osłonowych, sukralfatu – i jej powiązania z zakażeniem Helicobacter pylori oraz NLPZ. Czytelnik nauczy się rozpoznawać objawy alarmowe (krwawienie, perforacja) i prowadzić edukację pacjenta.

Eradykacja Helicobacter pylori

Praktyczny przewodnik po aktualnych schematach eradykacji – terapii poczwórnej z bizmutem, terapii sekwencyjnej – z dawkami, czasem trwania i zasadami kontroli skuteczności. Rozdział obejmuje też wskazania do testów i interpretację wyników.

Choroby czynnościowe przewodu pokarmowego

Omówienie zaburzeń czynnościowych zgodnie z kryteriami rzymskimi – dyspepsji czynnościowej, czynnościowych bólów brzucha, czynnościowych biegunek i zaparć. Czytelnik nauczy się rozmawiać z pacjentem, u którego „badania nic nie wykazały”, i proponować skuteczne wsparcie.

Gastropareza

Wprowadzenie w temat opóźnionego opróżniania żołądka – jego przyczyn (cukrzyca, leki, idiopatyczna), objawów i leczenia. Czytelnik pozna wskazania do prokinetyków oraz znaczenie modyfikacji diety i porcji posiłków.

Stany zapalne błony śluzowej żołądka i dwunastnicy

Rozdział o gastritis i duodenitis – przyczynach (NLPZ, alkohol, H. pylori, autoimmunologiczne), objawach i leczeniu. Pomaga farmaceucie tłumaczyć pacjentowi, dlaczego sam IPP nie wystarczy, jeśli nie usunie się przyczyny.

Choroby wątroby i leki hepatotropowe

Kluczowy rozdział z punktu widzenia farmaceuty: wszystkie dostępne w Polsce leki hepatotropowe – kwas ursodeoksycholowy (Proursan, Ursocam, Ursofalk), kwas dehydrocholowy (Raphacholin forte, Raphacholin C), fosfolipidy (Essentiale forte, Essentiale Max, Essylimar), sylimaryna (Sylimarol, Legalon, Silimax) – z konkretnymi wskazaniami i odsianiem mitów.

Kamica żółciowa i zapalenie pęcherzyka żółciowego

Praktyczne omówienie objawów kamicy, kolki żółciowej i ostrego zapalenia pęcherzyka. Czytelnik dowie się, jak postępować przy bólu w prawym podżebrzu, kiedy stosowanie kwasu ursodeoksycholowego ma sens, a kiedy konieczna jest konsultacja chirurgiczna.

Dysbakterioza przewodu pokarmowego

Rozdział wyjaśniający, czym dysbakterioza faktycznie jest, a czym nie jest – wbrew temu, co sugeruje marketing. Pomaga farmaceucie odróżnić uzasadnione wskazania do probiotykoterapii od mód i sprzedaży „cudownych preparatów”.

Probiotyki i prebiotyki w świetle EBM

Krytyczny przegląd dowodów naukowych dla poszczególnych szczepów i preparatów probiotycznych dostępnych w polskich aptekach. Czytelnik dowie się, co mówią najnowsze wytyczne na temat probiotyków przy antybiotykoterapii i kiedy wskazany jest konkretny szczep, a nie „jakikolwiek probiotyk”.

Nieswoiste zapalenia jelit

Omówienie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna – ich objawów, leczenia (mesalazyna, steroidy, leki biologiczne) i specyfiki opieki farmaceutycznej nad pacjentem przewlekle chorym. Pokazuje też, na co uważać przy NLPZ i probiotykach.

Nietolerancja laktozy

Praktyczny rozdział o rozpoznawaniu nietolerancji laktozy, jej różnicowaniu z alergią na białko mleka i preparatach laktazy dostępnych na rynku. Czytelnik nauczy się doradzać pacjentowi, jak utrzymać dietę pełnowartościową mimo nietolerancji.

Zespół jelita drażliwego

Rozbudowany rozdział o IBS – z naciskiem na opcje terapeutyczne dostępne bez recepty: STW-5 (Iberogast), probiotyki ukierunkowane na IBS (Sanprobi IBS, Vivomixx), butylobromek hioscyny (Buscopan, Scopolan), drotawerynę (No-spa, Deespa), loperamid i inne. Obejmuje też dietę low-FODMAP i rozmowę z pacjentem.

Celiakia

Omówienie celiakii jako choroby autoimmunologicznej – jej diagnostyki serologicznej i histopatologicznej, znaczenia diety bezglutenowej i częstych pułapek (zanieczyszczenia krzyżowe, ukryty gluten w lekach). Pomaga farmaceucie wspierać pacjenta w realnym przestrzeganiu diety.

Zaburzenia trawienia i wchłaniania

Zestawienie najważniejszych zespołów złego wchłaniania i upośledzonego trawienia – ich przyczyn, objawów i diagnostyki. Czytelnik nauczy się rozpoznawać objawy niedoborowe (anemia, niedobory witamin) i wiązać je z chorobą podstawową.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Pogłębione omówienie WZJG – obrazu klinicznego, leczenia mesalazyną, steroidami i lekami biologicznymi oraz specyfiki opieki farmaceutycznej w okresach zaostrzeń i remisji. Pokazuje, jakie leki bez recepty są bezpieczne, a jakich pacjent powinien unikać.

Zapalenie wyrostka robaczkowego

Praktyczny rozdział uczący farmaceutę, jak rozpoznać podejrzenie zapalenia wyrostka i dlaczego w tej sytuacji żaden lek przeciwbólowy z apteki nie jest właściwą odpowiedzią – pacjenta trzeba kierować na SOR.

Zakażenie Clostridioides difficile i rzekomobłoniaste zapalenie jelit

Omówienie ciężkiego powikłania antybiotykoterapii – zakażenia C. difficile. Czytelnik pozna czynniki ryzyka, objawy alarmowe, schematy leczenia (wankomycyna, fidaksomycyna, transplantacja mikrobioty) oraz rolę probiotyków w profilaktyce.

Lamblioza

Rozdział o giardiazie – jej objawach, diagnostyce (badania kałowe, antygeny) i leczeniu (metronidazol, tinidazol, albendazol). Praktyczny przewodnik po sytuacji, gdy pacjent zgłasza się z przewlekłą biegunką po podróży lub po dziecięcym żłobku.

Owsica

Praktyczne omówienie owsicy – najczęstszej choroby pasożytniczej w Polsce – jej objawów, leczenia (pyrantel, albendazol) i zasad postępowania całej rodziny. Pomaga rozmawiać z rodzicami zaniepokojonymi „pasożytami u dziecka”.

Rola stresu (Schematy postępowania w wybranych chorobach gastroenterologicznych)

Rozdział pokazujący, w jaki sposób stres modyfikuje przebieg chorób gastroenterologicznych – od IBS po chorobę wrzodową. Czytelnik dostaje gotowe schematy postępowania farmaceutycznego w sytuacjach, gdy podłoże psychogenne dolegliwości jest oczywiste.

Jak dochodzi do zakażenia?

Praktyczne omówienie dróg zakażeń przewodu pokarmowego – kontaktowych, pokarmowych, wodnych – oraz zasad profilaktyki, którą farmaceuta może rekomendować pacjentowi i jego rodzinie.

Choroba hemoroidalna

Pełny przegląd leczenia choroby hemoroidalnej – preparatów miejscowych, doustnych flawonoidów, leczenia zabiegowego – i postępowania niefarmakologicznego (dieta, błonnik, higiena). Czytelnik nauczy się różnicować hemoroidy od innych przyczyn krwawienia z dolnego odcinka.

Szczelina odbytu

Rozdział o szczelinie odbytu – jej rozpoznaniu, leczeniu farmakologicznym (maści z nitrogliceryną, blokery kanału wapniowego) i wskazaniach do leczenia chirurgicznego. Pomaga farmaceucie rozmawiać z pacjentem o „wstydliwej” dolegliwości i właściwie pokierować dalszym postępowaniem.