Probiotyki i prebiotyki PDF

Mikrobiota człowieka (s. 13)

Organizm ludzki jest siedliskiem licznych mikroorganizmów (mikrobioty), głównie bakterii beztlenowych, lecz również tlenowych oraz grzybów. Występują one głównie w jelitach i jamie ustnej, natomiast w żołądku i przełyku ich liczba jest ograniczona. Obserwowane są również w drogach oddechowych, na skórze i w obrębie układu moczowo-płciowego. Z kolei wirusy i pasożyty nie występują fizjologicznie u ludzi, a ich obecność związana jest z ryzykiem rozwoju chorób. Szacuje się, że u osoby dorosłej ilość genów drobnoustrojów zasiedlających organizm jest ok. 100 razy większa od ilości genów gospodarza (Watson i Preedy, 2016). Warto zaznaczyć, że u noworodków przewód pokarmowy jest jałowy, a kolonizacja przez drobnoustroje postępuje wraz ze wzrostem dziecka, szczególnie w pierwszych miesiącach życia.

Źródła, działanie i zastosowanie probiotyków, prebiotyków i synbiotyków (s. 25)

Probiotykami określa się zdolne do przeżycia mikroorganizmy, których spożycie przynosi korzyści zdrowotne gospodarzowi. Są one dostępne jako leki, suplementy diety lub stanowią dodatek w produktach spożywczych, głównie jogurtach. Wśród najczęściej występujących probiotyków wyróżnić można:

• bakterie z rodzaju Lactobacillus (L. acidophilus, L. casei, L. plantarum, L. reuteri, L. rhamnosus),
• bakterie z rodzaju Bifidobacterium (B. breve, B. longum, B. lactis),
• bakterie z rodzaju Bacillus (B. subtilis, B. cereus var. toyoi),
• bakterie z rodzaju Enterococcus (E. faecium),
• drożdże (Saccharomyces boulardii).

W literaturze dotyczącej probiotyków w opisie mikroorganizmów często pojawiają się terminy „rodzaj”, „gatunek”, „szczep”, a ich odróżnienie jest kluczowe do zrozumienia klasyfikacji. Rodzaj (ang. genus) określa pewną grupę mikroorganizmów, w skład której wchodzą różne gatunki. Gatunek (ang. species) określa grupę mikroorganizmów danego rodzaju, w skład której wchodzą różne szczepy. Szczep (ang. strain) to populacja w zakresie określonego gatunku mikroorganizmów, którą wyróżniają pewne cechy charakterystyczne.

Ponadto obok nazwy szczepu mogą pojawiać się oznaczenia składające się z liter oraz cyfr (np. Lactobacillus rhamnosus GG ATCC 53103), które oznaczają miejsce, w którym przechowywany jest szczep wzorcowy – np. ATCC (ang. American Type Culture Collection), CNCM (fr. Collection Nationale de Cultures de Microorganismes), DSM (niem. Deutsche Sammlung von Mikroorganismen und Zellkulturen) – oraz nadany szczepowi numer. Ponadto na opakowaniach preparatów znaleźć można również nazwy stosowane przez danego producenta, np. LGG® będący synonimem i skrótowcem od Lactobacillus rhamnosus GG ATCC 53103.

Probiotyki i prebiotyki stosowane w czasie antybiotykoterapii (s. 45)

Biegunka poantybiotykowa występuje u 5–39% pacjentów stosujących antybiotyk, a ryzyko jej wystąpienia jest zależne od rodzaju przyjmowanego antybiotyku, środowiska, w którym żyje pacjent, oraz indywidualnej wrażliwości. Ponadto ryzyko wystąpienia AAD jest większe u dzieci poniżej 6. rż. i osób starszych powyżej 65. rż. Osoby bardzo młode oraz w wieku podeszłym są również bardziej narażone na zaburzenia elektrolitowe i odwodnienie mogące wystąpić w przebiegu biegunki (Watson i Preedy, 2015; Hill i in., 2014). Szczególnie narażeni na odwodnienie są pacjenci w wieku podeszłym stosujący leki moczopędne, np. furosemid (Furosemidum Polpharma), torasemid (Diured, Diuver) czy indapamid (Diuresin SR, Tertensif SR).

Szczególnym antybiotykiem jest erytromycyna, która sama w sobie powoduje biegunkę przez pobudzenie perystaltyki jelit. Z tego względu stosowana była jako lek przeczyszczający przed zabiegami. Biegunka definiowana jest jako oddanie co najmniej trzech luźnych stolców w ciągu 24 godzin.

Probiotyki i prebiotyki w profilaktyce i leczeniu biegunki (s. 55)

Według przeglądu systematycznego Cochrane probiotyki w dawce ≥ 5 mld CFU na dobę zmniejszają częstość występowania biegunki u dzieci przyjmujących probiotyki w porównaniu z placebo oraz skracają czas trwania biegunki o prawie dzień. Najbardziej skuteczne w zapobieganiu biegunce u dzieci leczonych antybiotykami wydają się szczepy Lactobacillus rhamnosus GG ATCC 53103 i Saccharomyces boulardii w dawce 5–40 mld CFU dziennie (Guo i in., 2019). Skuteczne okazały się również szczepy L. rhamnosus E/N, Oxy i PEN, które w badaniu z randomizacją z udziałem dzieci do 14. rż. zmniejszały ryzyko wystąpienia biegunek (Ruszczyński, Radzikowski i Szajewska, 2008).

Według wytycznych ESPGHAN, pierwszym wyborem w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej u dzieci powinny być szczepy Lactobacillus rhamnosus GG ATCC 53103 i Saccharomyces boulardii – jest to silna rekomendacja poparta średniej jakości dowodami (Szajewska i in., 2016). U osób dorosłych szczepami o potwierdzonej skuteczności są Saccharomyces boulardii oraz połączenie Lactobacillus helveticus R0052 i L. rhamnosus R0011. Według badań z randomizacją suplementacja tych szczepów probiotycznych znacząco skróciła czas trwania wypróżnień w porównaniu z grupą placebo podczas antybiotykoterapii (Evans i in., 2016; Szajewska i Kołodziej, 2015). Brakuje natomiast dowodów potwierdzających skuteczność prebiotyków w zapobieganiu biegunki spowodowanej antybiotykoterapią.

Stosowanie antybiotyków może doprowadzić do zmniejszonej odporności na zakażanie patogenami takimi jak C. difficile. Metaanaliza badań z randomizacją potwierdza, że stosowanie probiotyków zmniejsza ryzyko wystąpienia zakażenia C. difficile nawet o 60%. Największe efekty zaobserwowano dla połączenia Lactobacillus acidophilus CL1285 i Lactobacillus casei LBC80R w dawce 10–50 mld CFU dziennie oraz dla Saccharomyces boulardii (Goldenberg i in., 2017; Maziade i in., 2013; Lau i Chamberlain, 2016).

Probiotyki i prebiotyki w profilaktyce i leczeniu zaparcia (s. 67)

Wśród szczepów stosowanych w zaparciu wymienia się między innymi:

• Lactobacillus reuteri (np. w suplemencie Biogaia),
• Lactobacillus plantarum (np. w suplemencie Sanprobi IBS),
• Lactobacillus rhamnosus LRH020 (np. w suplemencie Lactostad IBS),
• Bifidobacterium lactis (np. w suplemencie Acidolac).

Skuteczność probiotyków w zaparciach u dzieci jest dyskusyjna ze względu na niejednoznaczne wyniki badań. W kilku badaniach na małych grupach pacjentów wykazano pozytywny wpływ probiotyków na częstość wypróżnień u dzieci (Ohkusa i in., 2019), ale w badaniu z 2005 roku porównano grupę dzieci przyjmujących laktulozę z dodatkiem L. rhamnosus GG z grupą dzieci przyjmujących samą laktulozę i wykazano nieskuteczność probiotyku w leczeniu zaparcia czynnościowego u dzieci (Banaszkiewicz i Szajewska, 2005). Mimo braku przekonujących dowodów na skuteczność w leczeniu zaparcia u dzieci probiotyki bywają stosowane w tym wskazaniu ze względu na bezpieczeństwo i niewielką częstość zgłaszanych działań niepożądanych (Ohkusa i in., 2019; Balfour Sartor, 2020). Dostępne dowody kliniczne nie są wystarczające, aby rutynowo rekomendować probiotyki w zaparciu. Mogą być one stosowane wspomagająco w indywidualnych przypadkach.

W badaniu z 2004 roku z udziałem niewielkiej grupy uczestników wykazano skuteczność laktulozy w łagodzeniu zaparcia prawdopodobnie przez zwiększenie udziału bakterii z rodzaju Bifidobacterium w składzie stolca (Bouhnik i in., 2004). Z kolei w badaniu z 2012 roku udowodniono pozytywny wpływ inuliny na częstość wypróżnień u kobiet. W badaniu tym wykazano także pozytywny wpływ inuliny na zmniejszenie ilości patologicznych bakterii z rodzaju Clostridium w stolcu (Linetzky Waitzberg i in., 2012).

Probiotyki i prebiotyki w chorobach zapalnych jelit (s. 75)

Wykazano skuteczność VSL#3, będącego połączeniem 8 szczepów bakteryjnych, w łagodzeniu objawów NZJ. W jednym z badań u chorych z WZJG i ChL-C stosujących VSL#3 ograniczono użycie sterydów i hospitalizacji. Ponadto żaden z pacjentów w grupie badanej nie wymagał interwencji chirurgicznej (Dore i in., 2020). Korzystny wpływ VSL#3 zaobserwowano także u dzieci z WZJG – u 56% z nich nastąpiła remisja choroby (Huynh i in., 2009). Pacjentowi z NZJ jako uzupełnienie terapii można więc zarekomendować preparat CDS22-formula zawierający VSL#3. Preparat jest dostępny w postaci kapsułek, saszetek oraz kropli, a jego opakowania powinny być przechowywane w lodówce, z wyjątkiem CDS22-formula Micro, który może być przechowywany w temperaturze do 25°C.

Dłuższy okres remisji i mniejszą liczbę nawrotów u chorych na WZJG udowodniono po zastosowaniu probiotyku zawierającego połączenie Lactobacillus acidophilus La-5 i Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 w porównaniu z placebo (Wildt, 2011). W badaniu sprawdzającym wpływ probiotyków na poziom cytokin prozapalnych zaobserwowano, że po podaniu pacjentom z NZJ jogurtu zawierającego L. acidophilus La-5 i B. animalis subsp. lactis BB-12 doszło do obniżenia poziomu białka CRP oraz czynnika TNF-α, co przemawia za działaniem przeciwzapalnym tych szczepów. Ponadto w jelicie nastąpił wzrost ilości bakterii probiotycznych Lactobacillus, Bifidobacterium i Bacteroides (Shadnoush i in., 2015; Shadnoush i in., 2013). Takie połączenie szczepów zastosowano w preparacie Linex Forte. Jest to synbiotyk, który poza szczepami probiotycznymi zawiera także prebiotyki – inulinę i oligofruktozę.

Probiotyki i prebiotyki w zespole jelita drażliwego (IBS) (s. 84)

Preparaty, w których B. infantis występuje jako jeden ze składników, mogą okazać się skuteczne w zmniejszaniu nasilenia bólu brzucha, uczucia pełności i wzdęć, natomiast skuteczność stosowania szczepu B. infantis 35624 w preparatach jednoskładnikowych wymaga nadal potwierdzenia (Yuan i in., 2017). W Polsce dostępny jest jednoskładnikowy suplement diety SYMBIOSYS Alflorex zawierający szczep B. infantis 35624, który przeznaczony jest dla pacjentów dorosłych.

W badaniu klinicznym z randomizacją z 2012 roku potwierdzono skuteczność szczepu L. plantarum 299v w łagodzeniu nasilenia i częstości bólu brzucha oraz wzdęć u pacjentów z IBS. W badaniu stosowano porcję 10¹⁰ CFU, a probiotyk podawano przez 4 tygodnie (Ducrotté, Sawant i Jayanthi, 2012), jednak późniejsze badanie z randomizacją z 2014 roku, w którym podawano probiotyk w ilości 5 × 10⁹ CFU przez 8 tygodni, nie wykazało żadnych korzyści stosowania szczepu L. plantarum 299v w porównaniu z grupą kontrolną (Stevenson i in., 2014). Szczep L. plantarum 299v jest składnikiem np. suplementu diety Sanprobi IBS, który może być bezpiecznie stosowany u dzieci powyżej 3. rż., kobiet w ciąży, matek karmiących oraz pacjentów z obniżoną odpornością.