Leki pod kluczem. Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N PDF
Praktyczny podręcznik „Leki pod kluczem. Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N” to praktyczny podręcznik dla farmaceutów, łączący prawo farmaceutyczne, wiedzę kliniczną i wskazówki do codziennej pracy w aptece. Omawia…
Leki pod kluczem. Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N
Zobacz w księgarniSpis treści
- Przedmowa 12
- CZĘŚĆ I Realizacja recept i obrót narkotykami w aptece 13
- Rozdział 1. Podstawy prawne dotyczące obrotu substancjami kontrolowanymi 14
- Substancje kontrolowane 14
- Regulacje prawne 14
- Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii 15
- Prawo Farmaceutyczne (PF) i obrót detaliczny 16
- Obowiązki apteki i farmaceuty 17
- Sposób przechowywania 18
- Obowiązek odmowy wydania w przypadku niezgodności z przepisami 18
- Realizacja recept 18
- Realizacja zapotrzebowań 19
- Rozdział 2. Recepty na środki odurzające i psychotropowe 20
- Środki odurzające 20
- Substancje psychotropowe 21
- Wymogi dla recept Rpw 21
- Czas realizacji recepty Rpw 21
- Ilość leku 22
- Sumaryczna ilość substancji 22
- Dawkowanie 23
- E-recepty Rp na leki psychotropowe i środki odurzające 23
- Maksymalna ilość leku 23
- Zasady realizacji w aptece ogólnodostępnej 24
- Obowiązki farmaceuty przy realizacji recept na środki kontrolowane 24
- Rozdział 3. Obrót substancjami kontrolowanymi 25
- Warunki przechowywania substancji kontrolowanych w aptece 26
- Wydawanie substancji kontrolowanych z apteki 27
- Leki OTC z kodeiną a uprawnienia technika farmaceutycznego 28
- Ewidencja przychodu i rozchodu substancji kontrolowanych 28
- Utylizacja środków odurzających i substancji psychotropowych 29
- CZĘŚĆ II Nadużywanie i uzależnienie 31
- Rozdział 4. Nadużywanie i uzależnienie od leków dostępnych bez recepty (OTC 32
- Leki OTC nadużywane przez pacjentów 33
- Dekstrometorfan 36
- Pseudoefedryna 38
- Leki przeciwbólowe 38
- Benzydamina 39
- Loperamid 40
- Ksylometazolina i oksymetazolina 41
- Difenhydramina 42
- Rozdział 5. Nadużywanie i uzależnienie od leków na receptę 44
- Leki uspokajająco-nasenne 44
- Benzodiazepiny 44
- Barbiturany 49
- Pregabalina 49
- Stymulanty 53
- Rozdział 6. Postępowanie z pacjentem podejrzanym o uzależnienie 57
- Sygnały ostrzegawcze w zachowaniach pacjentów 57
- Modele komunikacyjne w sytuacjach trudnych 58
- Zakres możliwej interwencji farmaceutycznej 60
- CZĘŚĆ III Doping 63
- Rozdział 7. Hormony peptydowe 64
- Erytropoetyny i środki stymulujące erytropoezę 64
- Hormony peptydowe i czynniki je uwalniające 66
- Luteotropina (LH) i gonadotropina kosmówkowa (hCG 66
- Hormon wzrostu (hGH 67
- Kortykotropina (ACTH 68
- Rozdział 8. β₂-mimetyki 69
- Przegląd β₂-mimetyków najczęściej stosowanych w dopingu 70
- Rozdział 9. Modulatory hormonów i metabolizmu 72
- Inibitory aromatazy 72
- Selektywne modulatory receptora estrogenowego (SERMs 73
- Substancje antyestrogenowe 74
- Modulatory metabolizmu 75
- Meldonium 76
- Trimetazydyna 76
- Rozdział 10. Diuretyki i środki maskujące 78
- Działanie diuretyków w trakcie intensywnego wysiłku fizycznego 80
- Odstępstwa terapeutyczne 82
- Leki OTC i suplementy 82
- Rozdział 11. Stymulanty 84
- Jakie mogą być skutki stosowania stymulantów przez sportowców 84
- Lisdeksamfetamina (Elvanse 85
- Wpływ lisdeksamfetaminy na wydolność i funkcje poznawcze 85
- Modafinil (Actimodan 86
- Wpływ modafinilu na wydolność i funkcje poznawcze 86
- Metylofenidat (Concerta, Medikinet, Medikinet CR 87
- Wpływ metylofenidatu na wydolność i funkcje poznawcze 87
- Porównanie opisywanych stymulantów 87
- Jak rozpoznać przedawkowanie substancji stymulujących 88
- Rozdział 12. Narkotyki 90
- Potencjalne korzyści ze stosowania opioidów w sporcie 90
- Szkodliwe działanie opioidów 91
- Rozdział 13. Marihuana, THC i kannabinoidy 94
- Kannabinoidy 94
- Syntetyczne kannabinoidy 94
- SCRA w Polsce 95
- Działanie SCRA 95
- Nielegalne drogi podania 96
- Działania niepożądane 96
- Jak rozpoznać osobę pod wpływem THC 96
- Co zrobić, gdy spotkasz osobę pod wpływem THC 97
- Rozdział 14. Glikokortykoidy 98
- Mechanizm działania 98
- Zastosowanie jako doping 98
- Rozdział 15. β-blokery 102
- Rozdział 16. Leki psychotropowe a doping 104
- Potencjał dopingowy leków psychotropowych 104
- Wpływ serotoniny, dopaminy i noradrenaliny na zmęczenie i wydolność fizyczną 105
- Potencjał dopingowy substancji psychoaktywnych 106
- Kanabinoidy 106
- Leki przeciwdepresyjne a wydolność fizyczna 107
- Leki przeciwpsychotyczne a wydolność fizyczna 109
- Rozdział 17. Leczenie astmy a doping 110
- Glikokortykosteroidy 112
- Kontrowersje w diagnostyce astmy 113
- Rozdział 18. Doping nieświadomy 115
- Źródła dopingu nieświadomego i sposoby zapobiegania 115
- Zanieczyszczone lub zafałszowane suplementy diety 115
- Substancje dopingujące w produktach spożywczych 117
- Bierne przyjmowanie substancji 119
- Biotransformacja substancji dozwolonych 119
- Rozdział 19. Przestępczość farmaceutyczna a doping 121
- Nielegalne i zafałszowane środki w sporcie 121
- Steroidy anaboliczno-androgenowe 122
- Zafałszowane suplementy diety 122
- Przestępczość farmaceutyczna w świetle prawa 123
- Rozdział 20. Sterydy anaboliczne 125
- Receptor androgenowy 125
- Oś podwzgórze–przysadka–gonady 126
- Wskazania do leczenia sterydami anaboliczno-androgennymi 126
- Testosteronowa terapia zewnętrzna 126
- Leczenie osteoporozy oraz stanów z ujemnym bilansem azotowym 127
- Sterydy jako doping 127
- Antyestrogeny 130
- Inhibitory aromatazy 130
- Gonadotropina kosmówkowa 130
- CZĘŚĆ IV Medyczna marihuana 131
- Rozdział 21. Ustawa o przeciwdziałaniu narkomani a marihuana lecznicza 132
- Różnice między marihuaną medyczną a rekreacyjną 133
- Warunki dopuszczenia do obrotu i kwalifikacja jako surowca farmaceutycznego 133
- I. Kwalifikacja surowca 133
- II. Procedura dopuszczenia do obrotu 135
- III. Warunki obrotu 135
- IV. Kontrola i nadzór 135
- Rozdział 22. Realizacja recepty na medyczną marihuanę 136
- Forma recepty na medyczną marihuanę 136
- Kto może wystawić receptę na preparaty z medyczną marihuaną 136
- Wymagania formalne recepty Rpw na medyczną marihuanę 136
- Refundacja 137
- Realizacja recepty na medyczną marihuanę krok po kroku 137
- 1. Wybór formy preparatu 137
- 2. Wydawana ilość surowca 138
- 3. Etykiety dołączane do wydawanego preparatu 139
- Odważanie i kontrola jakości suszu 140
- Postępowanie przy brakach magazynowych, niewłaściwej dawce lub przeliczeniach 141
- Przechowywanie, dokumentacja, nadzór 141
- Rozdział 23. Wydawanie marihuany w aptece 145
- Pacjent kupujący susz po raz pierwszy 145
- Waporyzacja i waporyzatory 145
- Dobór dawki 146
- Co powinien mieć przy sobie pacjent stosujący produkty konopne w razie kontroli policji 147
- Pacjent z obawą o ryzyko uzależnienia 147
- Działania niepożądane konopi 148
- Interakcje kannabinoidów i konopi z innymi grupami leków 149
- Interakcje kannabinoidów z żywnością 150
- Konopie a prowadzenie pojazdów mechanicznych 150
- Podróż zagraniczna 151
- Co robić w przypadku nadużyć lub podejrzenia sprzedaży wtórnej 151
- Rozdział 24. Zastosowania medycznej marihuany 154
- Odmiany surowców farmaceutycznych dostępnych w Polsce – różnice składu (THC/CBD 154
- Ekstrakty konopne 155
- Preparaty recepturowe z medyczną marihuaną i ekstraktami konopnymi 156
- Lek Sativex 158
- Preparaty lecznicze zawierające związki z grupy kannabinoidów 158
- Suplementy diety z kwiatem konopi lub pojedynczymi kannabinoidami 158
- Wskazania medyczne oparte na dowodach 160
- Ból przewlekły 161
- Padaczka lekooporna 162
- Nudności towarzyszące chemioterapii 163
- Stwardnienie rozsiane 163
- Endometrioza 163
- Migrena lekooporna 164
- Fibromialgia 165
- Przegląd najnowszych badań i rekomendacji 165
- CZĘŚĆ V Narkotyki wykorzystywane do celów przestępczych 169
- Rozdział 25. GHB i jego prekursory 170
- Mechanizm i efekt działania 170
- Prekursory 171
- Przedawkowanie 171
- Zespół abstynencyjny 171
- Rozdział 26. Flunitrazepam i inne benzodiazepiny 173
- Właściwości flunitrazepamu 173
- Pigułka gwałtu 173
- Flunitrazepam z alkoholem 174
- Rozdział 27. Ketamina 175
- Wskazania do stosowania 175
- Stosowanie rekreacyjne 176
Przedmowy
Przedmowa
Leki pod kluczem. Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N PRZEDMOWA Ta książka powstała z bardzo praktycznego powodu. W aptece coraz częściej spotykamy się z tematami, które są trudne, niewygodne albo po prostu słabo uporządkowane w dostępnych materiałach: recepty Rpw, obrót sub stancjami kontrolowanymi, nadużywanie leków, doping, medyczna marihuana czy leki wykorzystywane do celów przestępczych. A jednocześnie to właśnie my – farmaceuci i technicy farmaceutyczni – jesteśmy na pierwszej linii kontaktu z pacjentem i z kontrolą. Przepisy są rozproszone, zmieniają się, a interpretacje bywają różne. Wiedza kliniczna miesza się z prawną, a do tego dochodzą sytuacje „z życia apteki”, których nie uczono na studiach ani w szkole policealnej. W efekcie wiele decyzji podejmujemy intuicyjnie, „bo zawsze tak było”, albo na podstawie niepełnych informacji. Ta książka ma to uporządkować. W części pierwszej skupiamy się na twardych podstawach: przepisach, obowiązkach apteki, realizacji recept na środki odurzające i psychotropowe oraz ewidencji. Bez teorii dla teorii – tylko to, co faktycznie ma znaczenie w co dziennej pracy i przy ewentualnej kontroli. Część dotycząca nadużywania leków powstała dlatego, że z tym problemem spotykamy się regularnie – zarówno przy lekach OTC, jak i Rx. Chciałem zebrać w jednym miejscu informacje o tym, co jest nadużywane, jakie są kon sekwencje zdrowotne i jak możemy reagować w granicach naszych kompetencji, bez wchodzenia w rolę lekarza czy terapeuty.
Rozdziały o dopingu są odpowiedzią na rosnącą liczbę pytań i wątpliwości, z którymi zgłaszają się pacjenci. Często nie są to zawodowi sportowcy, ale osoby, które nie mają świadomości ryzyka ani konsekwencji prawnych. Dla far maceuty to trudny obszar – bo to wiedza, której nie było na studiach, nie ma też na szkoleniach. Tymczasem warto wiedzieć: ■ Dlaczego zdrowe osoby trenujące sport chcą wyłudzić niektóre leki: beta-blokery, beta2-mimetyki, tramadol, gonadotropinę kosmówkową i inne? ■ W jaki sposób leki te mają pomóc i komu? Na czym polega ich użycie pozamedyczne? ■ Czym ono grozi? ■ Jak z takimi pacjentami rozmawiać? Nie dotyczy to wyłącznie sportowców. Współcześnie, w dobie powszechnego – a często nadmiernego – korzystania z mediów społecznościowych, młode osoby (choć nie tylko one) coraz silniej odczuwają presję, by wyglądać jak ich idole z Instagrama. Często są to wizerunki retuszowane, a niekiedy wręcz generowane przez AI. W efekcie sięgają coraz częściej po środki, które mają w krótkim czasie przybliżyć ich do nierealistycznego wzorca – a farmakoterapia bywa szczególnie kusząca ze względu na obietnicę szybkich efektów, zwłaszcza wśród mężczyzn.
Osobne miejsce zajmuje medyczna marihuana. To temat, który w aptekach wciąż budzi niepewność: jak realizować recepty, jak liczyć dawki, jak rozmawiać z pacjentem i co robić w sytuacjach wątpliwych. Staraliśmy się opisać to możliwie jasno i bez ideologii – z perspektywy praktyków. Ostatnia część dotyczy substancji wykorzystywanych do celów przestępczych. Nie po to, by kogokolwiek straszyć, ale żebyśmy wiedzieli, z czym możemy się spotkać i jak reagować zgodnie z prawem i zdrowym rozsądkiem. Ta książka nie ma zastępować aktów prawnych ani wytycznych. Ma być narzędziem – do przeczytania, sprawdzenia, przypomnienia sobie zasad i upewnienia się, że działamy bezpiecznie: dla pacjenta, dla apteki i dla siebie. Pisaliśmy ją w taki sposób, aby była przystępna do czytania od początku do końca. Z tego względu niektóre zagadnienia po jawiają się w niej wielokrotnie. Nie jest to podręcznik o charakterze leksykonu, lecz raczej lektura, która pozwala lepiej zrozumieć farmakologiczne uwarunkowania tego, dlaczego pacjenci tak często zachowują się irracjonalnie w kontekście stosowania leków. mgr farm. Paweł Konrad Tuszyński Dyrektor ds.
naukowych 3PG Kraków, 19.12.2025
Fragmenty książki
Substancje kontrolowane (s. 42)
Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N roztwór wody morskiej. Co ważne, u osób, nie, a także preparatów na sen dostępnych u których już kiedyś wystąpił nieżyt nosa bez recepty takich jak: Luminastil, Senolek związany ze stosowaniem miejscowych le- i Nodisen. ków udrażniających, nawet po długim cza Preparaty z difenhydraminą są nadużywane sie od ich odstawienia i ustąpienia objawów, szczególnie przez osoby starsze, które mają ponowne kilkudniowe ich zastosowanie problemy z zasypianiem. Ze względu na ak może prowadzić do nawrotu choroby (Graf tywność cholinolityczną, difenhydramina i Hallén, 1997). znajduje się na liście Beers’a obejmującej leki potencjalnie niewłaściwe u osób star Difenhydramina szych. Stosowanie difenhydraminy może Leki przeciwhistaminowe I generacji mają skutkować wystąpieniem typowych dzia działanie depresyjne, uspokajające a nawet łań właściwych cholinolitykom, jak suchość nasilające objawy otępienia. Są one niese- w ustach, zaparcia czy zatrzymanie moczu.
Rozdział 1. Podstawy prawne dotyczące obrotu substancjami kontrolowanymi (s. 44)
Długotrwałe pobudzanie r leżniającym wyróżnić można: układu GABA-ergicznego prowadzi do kompensacyjnych zmian receptorowych, ■ benzodiazepiny i leki „Z”, co tłumaczy zjawisko tolerancji i rozwoju ■ barbiturany, uzależnienia przy przewlekłym stosowaniu ■ gabapentynę i pregabalinę. tych leków (Jarema, 2018).
Substancje kontrolowane
Efekty uboczne stosowania benzodiazepin Zmęczenie Agresja Zawroty Niewyraźne Zaburzenia Drżenia Lęk Brak głowy widzenie poznawcze koordynacji ruchowej SKUTKI KRÓTKOTERMINOWE SKUTKI DŁUGOTERMINOWE r Ryc. 3 Skutki odstawienia opioidów — Podział benzodiazepin ze względu działania i lipofilne, które szybko wchodzą na czas działania do ośrodkowego układu nerwowego. Naj częściej są to diazepam, lorazepam i alpraBenzodiazepiny dzieli się na krótko-, śred zolam. Te leki dają szybki efekt i łatwiej je nio- i długodziałające, a czas działania ma łączyć z innymi substancjami, np. opioidabezpośredni wpływ na ryzyko uzależnie mi, w celu wzmocnienia odczuwanej przynia. Leki krótkodziałające (np.
Substancje kontrolowane (s. 52)
Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N Skutki uboczne nadużywania opioidów Dysfunkcja poznawcza Zaburzenia snu Senność Fizyczna zależność i tolerancja Suchość w ustach i próchnica zębów Hiperalgezja wywołana opioidami Przypadkowe przedawkowanie i śmierć Problemy z oddychaniem i sercem Zaparcia i zaburzenia funkcji jelit Zmniejszenie stężenia hormonów płciowych Ryzyko złamania r Ryc. 4 Skutki odstawienia opioidów ■ metadon (Methadone Hydrochloride ■ dihydrokodeina (DHC Continus) Molteni, Sublana) – silny i długo działa- – umiarkowanie silna, działa przeciwbó jący opioid, stosowany również w terapii lowo i uspokajająco.
substytucyjnej u osób uzależnionych. ■ buprenorfina (Transtec) – silny, częś ■ kodeina (w: Efferalgan Codeine) – słaby ciowy agonista receptorów opioidowych opioid, około 10 razy słabszy od morfiny, o tzw.
efekcie pułapowym, ograniczają ale może prowadzić do uzależnienia cym euforię. przy długim stosowaniu.
Substancje kontrolowane (s. 126)
Dostępne są preparaty w postaci iniekcji i żelu stosowanego na skórę ( Tabela 18). t […]
Hormony peptydowe i czynniki je uwalniające
państwowych często nieświadomym zawodnikom. Szczególnie w pamięć wiSTERYDY JAKO DOPING dzów zapadły zmaskulonizowane sylwetki i charakterystyczne niskie głosy pływaczek. Już w latach 40 XX wieku podejmowano Jeszcze w latach 80 na porządku dziennym pierwsze próby zwiększania wydolności or było stosowanie chlorodehydrometylteganizmu za pomocą sterydów anaboliczno stosteronu (o nazwie handlowej Oral-Turi-androgennych, w drugiej połowie poprzed nabol). Tysiące sportowców przypłaciły to niego stulecia prowadzono poszukiwania bezpłodnością, nowotworami, marskością hormonu o silnym powinowactwie do AR, wątroby czy wadami serca.
Substancje kontrolowane (s. 128)
Zasady obrotu i przeciwdziałanie nadużyciom substancji z wykazów P i N t Tabela 19 Przykłady działań niepożądanych po sterydowych środkach dopingowych Efekt Opis Zaburzenia lipidowe Zmniejszenie frakcji HDL głównie w wypadku SAA niepodatnych na aromatyzację (estrogeny mają korzystny wpływ na frakcje cholesterolu) Uszkodzenie mięśnia Powodują przerost lewej komory a następstwem jest wydłużenie odcinka QT i za sercowego grażające życiu zaburzenia rytmu, uszkodzeniu ulegają kardiomiocyty, co prowadzi do nieodwracalnych zwłóknień i martwicy. Nadciśnienie tętnicze Wykształca się w wyniku retencji wody i zwiększonego oporu obwodowego. Zakrzepica Stymulowana jest aktywność czynników krzepnięcia i agregacja płytek krwi co prowadzi do zatorów zagrażających życiu Hepatotoksyczność Receptory androgenowe są licznie obecne w wątrobie co prawdopodobnie, w wy niku dużego zwiększenia stężenia hormonów sterydowych, prowadzi do uszkodze nia narządu — najczęściej w wyniku cholestazy (zamknięcia drobnych przewodów żółciowych). Ginekomastia Dotyczy SAA ulegających aromatyzacji do estrogenów – u mężczyzn przerasta gruczoł piersiowy, u kobiet tkanka gruczołu ulega zastąpieniu tkanką włóknistą a piersi ulegają zmniejszeniu.
Zmiany skórne, łysienie Powodują trądzik posterydowy w wyniku nadmiernego wydzielania łoju (szcze gólnie na plecach i klatce piersiowej), osłabienie mieszków włosowych na głowie (zakola i czubek głowy), rozwój owłosienia typu męskiego u kobiet — hirsutyzm (np. od spojenia łonowego do klatki piersiowej, zarost na twarzy). Upośledzenie funkcji U mężczyzn zahamowanie osi podwzgórze-przysadka-jądra powoduje atrofię jąder, układu rozrodczego zmniejszenie ruchliwości plemników (do bezpłodności), u kobiet następuje zaha mowanie miesiączkowania, a w niektórych przypadkach może wystąpić przerost łechtaczki. Choroby prostaty Dochodzi do przerostu gruczołu z możliwością rozwoju nowotworu.
Substancje kontrolowane (s. 130)
ChPL Testosteronum prolongatum Jelfa tor nieodwracalny (Symphar, b.d.). Celon Pharma. (b.d.). ChPL Aromek. Egis. (2024). ChPL Clostilbegyt Gonadotropina kosmówkowa Egis. (b.d.). ChPL Tamoxifen-EGIS Grünenthal. (b.d.). ChPL Nebido Gonadotropina kosmówkowa (human cho IBSA. (2025). ChPL Zivafert rionic gonadotropin, hCG) produkowana Kwiatkowska, E. (2020). Środki anaboliczne. w: Pokrywka, A., na początku ciąży przez zarodek i łożysko Bujalska-Zadrożny, M., Mamcarz, A. Doping w sporcie, PZWL Wydawnictwo lekarskie odpowiedzialna jest za utrzymanie ciąży Laboratoires Besins.
