Przejdź do treści

50 leków Rx, które musi znać farmaceuta. Leki przeciwcukrzycowe, dermatologiczne, hormonalne i stosowane w chorobach kości PDF

Książka to kompendium wiedzy o lekach dostępnych na receptę. Podręcznik został opracowany przez farmaceutów praktyków, aby ułatwić pracę z pacjentem w aptece poprzez usystematyzowanie najważniejszych informacji dotyczących działania, wskazań i przeciwwskazań, dawkowania i interakcji najbardziej…

50 leków Rx, które musi znać farmaceuta. Leki przeciwcukrzycowe, dermatologiczne, hormonalne i stosowane w chorobach kości – PDF Spis treści, przedmowy i fragmenty rozdziałów.
Pobierz PDF

50 leków Rx, które musi znać farmaceuta. Leki przeciwcukrzycowe, dermatologiczne, hormonalne i stosowane w chorobach kości

  • Wydanie I (2024)
  • ISBN 978-83-66756-50-2
Zobacz w księgarni

Spis treści

  • Przedmowa 9
  • Leki przeciwcukrzycowe 11
  • Akarboza 12
  • Dapagliflozyna 17
  • Dulaglutyd 21
  • Empagliflozyna 25
  • Gliklazyd 30
  • Insulina bazowa 36
  • Insulina bolusowa 46
  • Linagliptyna 50
  • Liraglutyd 54
  • Metformina 58
  • Pioglitazon 67
  • Semaglutyd 72
  • Leki stosowane w chorobach kości 77
  • Alendronian 78
  • Kompleks osseiny 84
  • Denosumab 88
  • Leki hormonalne 93
  • Bromokryptyna 94
  • Chinagolid 101
  • Choriogonadotropina alfa 105
  • Cyproteron 108
  • Danazol 113
  • Degareliks 117
  • Desmopresyna 120
  • Dezogestrel 126
  • Drospirenon 131
  • Dutasteryd 134
  • Estradiol 139
  • Estriol 144
  • Etynyloestradiol 149
  • Finasteryd 160
  • Flutamid 164
  • Jodek potasu 169
  • Kabergolina 173
  • Klomifen 179
  • Lanreotyd 182
  • Lewotyroksyna 188
  • Linestrenol 196
  • Liotyronina 200
  • Medroksyprogesteron 203
  • Megestrol 210
  • Noretysteron 215
  • Pegwisomant 219
  • Somatostatyna 225
  • Testosteron 230
  • Tiamazol 236
  • Uliprystal 240
  • Leki dermatologiczne 243
  • Adapalen 244
  • Ditranol 247
  • Iwermektyna 250
  • Izotretynoina 254
  • Takrolimus 258
  • Tretynoina 263

Przedmowy

Przedmowa

Szanowni Czytelnicy i Czytelniczki!

W 2023 roku Wydawnictwo Farmaceutyczne wprowadziło do oferty podręcznik pt. 50 leków OTC, które musi znać farmaceuta, który szybko okazał się być bardzo pożądaną pozycją – nie było to zaskoczeniem, w końcu oczekuje się od nas, farmaceutów, że o lekach bez recepty wiemy wszystko, więc warto mieć to „wszystko” zawsze pod ręką.

Nieco inaczej sytuacja wygląda z lekami na receptę – w większości przypadków zapisuje je lekarz, więc wydając lek z apteki zakłada się, że przepisujący „już wszystko wyjaśnił”. Tymczasem to obowiązkiem farmaceuty jest udzielenie informacji o wydawanym leku, także tym na receptę, o czym mówią zarówno zapisy ustawy o zawodzie farmaceuty, jak i ulotek czy charakterystyk produktów leczniczych. Nawet z czysto praktycznego punktu widzenia – dlaczego i w jaki sposób miałby to robić lekarz, skoro dopiero co lek zapisał, pacjent dopiero go wykupi i jeszcze go na oczy nie widział, zatem jak z takiej informacji o leku przekazywanej „na zaś” w gabinecie lekarskim miałby cokolwiek zapamiętać?

Informowanie o wydawanym produkcie w aptece ma szczególne znaczenie przy rozpoczynaniu terapii przez pacjenta, stąd też rosnąca na popularności usługa opieki farmaceutycznej jaką jest Nowy lek, która obejmuje nie tylko przekazanie zaleceń, ale i późniejszy kontakt z pacjentem celem oceny ich przestrzegania. Wymaga ona nie tylko pogłębienia wiedzy o leku, ale też umiejętności odpowiedzi na pytania pacjenta. Stąd zastosowana w podręczniku struktura rozdziału, która ma pomóc w udzielaniu konsultacji nie tylko w przypadku realizacji recepty lekarskiej i wystawianiu recepty farmaceutycznej, ale też właśnie w świadczeniu usługi Nowy lek.

Każdy rozdział zaczyna przedstawienie substancji – co to za lek? – bo właśnie to chce wiedzieć pacjent. Komu jest przepisywany – a nie na co jest wskazany, w podręczniku zaznaczono też częste zastosowania off-label. Sekcja Jakie korzyści przynosi stosowanie leku pomoże uzasadnić farmaceucie potrzebę terapii, a Po jakim czasie pacjent odczuje efekt i po czym pozna, że lek działa pozwoli wyjaśnić, czego może realnie oczekiwać – wszak wiele leków zmniejsza ryzyko powikłań choroby, ale pacjent tego bezpośrednio nie odczuje, więc efekty leczenia są dla niego abstrakcyjne. W sekcji Czym grozi odstawienie leczenia podpowiadamy farmaceutom, jak przedstawiać ryzyko samodzielnego odstawienia leku, a w dalszej części przedstawiliśmy podstawowe zalecenia dotyczące dawkowania (pory dnia i interakcji z żywnością). Pacjenci pytają też, jak długo można stosować daną terapię, po jakim czasie odczują efekty i czy jeśli zaczną, będą musieli kontynuować stosowanie leku już do końca życia – stąd kolejna sekcja temu poświęcona, gdzie odnosimy się do długofalowych badań na ten temat. Wyjaśniamy też, kiedy odradzić stosowanie leku (i podjąć kontakt z lekarzem), a także środki ostrożności, jakie warto każdorazowo zalecić.

Czytelników podręcznika o lekach OTC ucieszy fakt, że również w tej pozycji uwzględniliśmy podrozdział o przewagach danego leku nad innymi w określonym wskazaniu – to wiedza szczególnie przydatna, kiedy trzeba uzasadnić pacjentowi, dlaczego dostał taki lek, a nie inny, albo dlaczego lekarz zmienił leczenie lub (i) czy warto dopłacić do droższego leku.

Na zakończenie warto dodać, że 50 leków Rx… to nowa seria wydawnicza, więc na jednej pozycji się nie skończy. Ta poświęcona jest wybranym lekom z 4 grup: przeciwcukrzycowym, hormonalnym, na choroby kości i dermatologicznym. Wybraliśmy takie substancje, które albo są tak często wydawane, że trzeba o nich wiedzieć znacznie więcej, niż wynieśliśmy ze studiów i szkoleń, albo przeciwnie, są wydawane tak rzadko i tak mało o nich mówiono w toku naszej edukacji, że zwyczajnie trzeba się dokształcić.

Fragmenty książki

Dapagliflozyna (s. 17)

Dapagliflozyna (Forxiga, Xigduo, Qtern) to doustny lek przeciwcukrzycowy z grupy flozyn, czyli inhibitorów kontransportera sodowo-glukozowego 2 (SGLT2). Poprzez blokowanie SGLT2 prowadzi do zwiększenia eliminacji glukozy z moczem i tym samym obniżenia jej stężenia we krwi.

Dapagliflozyna jest przepisywana dla pacjentów z cukrzycą typu 2 (dorosłych, jak i dla dzieci od 10. r.ż.) zarówno w monoterapii cukrzycy, kiedy nie można stosować metforminy, jak i w skojarzeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi. Ponadto może być stosowana u pacjentów cierpiących na przewlekłą niewydolność serca ze zmniejszoną frakcją wyrzutową lub przewlekłą chorobę nerek.

Stosowanie dapagliflozyny wpływa na poprawę kontroli glikemii u pacjentów z cukrzycą typu 2 poprzez zwiększenie wydalania glukozy z moczem. Ponadto przyjmowanie leku powoduje równocześnie zmniejszenie masy ciała pacjenta i obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, wpływając bezpośrednio na zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego.

Empagliflozyna (s. 26)

Efekt działania empagliflozyny może być odczuwalny przez pacjenta jako zmniejszenie objawów hiperglikemii. Widoczne dla pacjenta zmiany będą również podczas pomiaru stężenia glukozy we krwi. Pacjenci z nadciśnieniem poczują poprawę samopoczucia w związku z obniżeniem ciśnienia krwi (Boehringer Ingelheim International, 2019).

Empagliflozyna skutecznie obniża parametr HbA1c. Analiza pacjentów z wyjściową wartością HbA1c ≥ 8,5% stosujących dawkę 10 mg empagliflozyny obniża parametr HbA1c o 1,44% od wartości początkowej, natomiast podana w dawce 25 mg zmniejsza HbA1c o 1,43% (Boehringer Ingelheim International, 2019).

Hemoglobina glikowana (HbA1c) to parametr, który pozwala ocenić glikemię pacjenta w ciągu ostatnich 3 miesięcy przed oznaczeniem. Monitorowanie tej wartości po rozpoczętej terapii lekami przeciwcukrzycowymi pozwala określić jej skuteczność.

W dłuższej perspektywie czasu widoczna może być redukcja masy ciała (Lazzaroni i in., 2021).

Przerwanie leczenia empagliflozyną u pacjentów z cukrzycą typu 2. może zwiększyć stężenie cukru we krwi oraz wywołać objawy hiperglikemii. U pacjentów z ryzykiem sercowo-naczyniowym odstawienie leku może spowodować wzrost ciśnienia krwi. Natomiast pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, po przerwaniu leczenia empagliflozyną mogą spodziewać się pogorszenia pracy nerek.

Poinformuj pacjenta, że empagliflozynę (Jardiance) ma przyjmować raz dziennie, niezależnie od posiłku (Boehringer Ingelheim International, 2019). Empagliflozyna przeznaczona jest do stosowania przewlekłego tak długo, jak wystarcza do utrzymania prawidłowego stężenia glukozy we krwi oraz wykazuje działanie protekcyjne na układ sercowo-naczyniowy oraz nerki.

Metformina (s. 62)

Jeśli podejrzewasz u pacjenta wystąpienie kwasicy metabolicznej, zaleć tymczasowe odstawienie metforminy i pilną konsultacje z lekarzem.

Pamiętaj, że u pacjentów przyjmujących inhibitory kontransportera sodowo-glukozowego 2 (flozyny – inhibitory SGLT2), które są łączone z metforminą nawet w jednej tabletce, może wystąpić kwasica ketonowa bez znacznego podwyższenia poziomu glukozy (EMA 2016).

U pacjentów z ciężką niewydolnością nerek, przy GFR < 30 ml/min należy odradzić stosowanie metforminy, ze względu na ryzyko kumulacji metforminy i w efekcie kwasicy mleczanowej.

Metformina ma skuteczność porównywalną do pochodnych sulfonylomocznika (glipizyd, glikwidon, gliklazyd, glimepiryd), nie powoduje jednak zwiększenia masy ciała w wyniku terapii. Co więcej, na podstawie przeglądu systematycznego badań z randomizacją ustalono, że metformina ma umiarkowany wpływ na redukcję masy ciała (Masarwa i in., 2021). Nie powoduje też hipoglikemii (Dunn, Peters, 1995). Metformina zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie i zwiększa obwodową wrażliwość na insulinę, podczas gdy pochodne sulfonylomocznika zwiększają wydzielanie insuliny. Ze względu na unikalny profil działania nie rozważa się przewag metforminy nad innymi lekami przeciwcukrzycowymi. Jest ona często stosowana łącznie. Są nawet dopuszczone do obrotu leki wieloskładnikowe zawierając metforminę łącznie z:

  • inhibitorami kontransportera sodowo-glukozowego 2 (flozyny – inhibitory SGLT2),
  • inhibitorami peptydazy dipeptydowej-4 (gliptyny – inhibitory DPP-4),
  • pioglitazonem.

Dezogestrel (s. 126)

Dezogestrel (Limetic, Novynette, Cerazette, Regulon, Marvelon, Mercilon, Azalia, Dessette Mono, Ovulastan, Symonette, Ovulan, Lemena) jest lekiem hormonalnym, syntetyczną pochodną progesteronu. Działania dezogestrelu polega przede wszystkim na hamowaniu owulacji. Może też powodować zagęszczenie śluzu w szyjce macicy, co prowadzi do unieruchomienia plemników (Organon, 2021; Kaunitz, 2023). Dezogestrel dostępny jest w postaci tabletek w preparatach jednoskładnikowych (Azalia, Cerazette) oraz w połączeniu z etynyloestradiolem (Novynette, Ovulastan).

Lek jest stosowany u kobiet w celu zapobiegania ciąży.

Dezogestrel jest skutecznym lekiem antykoncepcyjnym. Współczynnik Pearla u kobiet stosujących dezogestrel wynosi 0,4. Oznacza to, że statystycznie do nieplanowanej ciąży dojdzie u 0,4 na 100 kobiet stosujących dezogestrel. Skuteczność dezogestrelu w zapobieganiu ciąży jest porównywalna z antykoncepcją dwuskładnikową (Organon, 2021; Kaunitz, 2023).

Etynyloestradiol (s. 154)

Poinformuj pacjentkę stosującą etynyloestradiol w postaci systemu transdermalnego (Evra), by:

  • przykleiła pierwszy plaster antykoncepcyjny w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia miesiączki,
  • przykleiła plaster na czystą, suchą, nieowłosioną skórę pośladków, brzucha, zewnętrznej górnej części ramienia lub pleców,
  • nigdy nie umieszczała plastra na piersiach,
  • nie przyklejała nowego plastra dokładnie w to samo miejsce, w którym był przyklejony poprzedni plaster, dzięki czemu uniknie podrażnienia skóry,
  • zmieniała plaster co 7 dni przez trzy tygodnie, po czym robiła tydzień przerwy, w którym wystąpi krwawienie z odstawienia.

Czasami plastry mogą przyklejać się do wewnętrznej strony saszetki, w której są przechowywane. Poinformuj pacjentkę, by zachowała w takiej sytuacji ostrożność i przypadkowo nie usunęła przezroczystej folii podczas wyjmowania plastra.

Poinformuj pacjentkę stosującą etynyloestradiol w postaci systemu terapeutycznego dopochwowego (Ginoring), by:

  • wybrała najwygodniejszą dla siebie pozycję do założenia, np. stojąc z jedną nogą uniesioną, siedząc w kucki lub leżąc,
  • po wyjęciu systemu z saszetki, trzymała go kciukiem i palcem wskazującym, następnie ścisnęła i włożyła do pochwy,
  • po trzech tygodniach usunęła system z pochwy, zaczepiając palcem wskazującym o brzeg sytemu lub chwytając go palcem wskazującym i środkowy i pociągając go,
  • po usunięciu systemu zrobiła tygodniową przerwę w jego stosowaniu. W drugim lub trzecim dniu przerwy powinno pojawić się krwawienie,
  • nowy system założyła dokładnie po tygodniu przerwy (tego samego dnia tygodnia co zwykle i mniej więcej o tej samej godzinie), nawet jeśli krwawienie jeszcze trwa.

Pacjentka może się zastanawiać, jaka pozycja systemu w pochwie jest odpowiednia. Poinformuj ją, że nie powinna go czuć, a jeśli jej przeszkadza, powinna wepchnąć przyrząd w głąb pochwy. Umiejscowienie systemu w pochwie nie ma znaczenia dla jego działania antykoncepcyjnego.

Lewotyroksyna (s. 188)

Lewotyroksyna (Euthyrox, Letrox, Tirosint Sol, Althyxin, Eltroxin) sodowa jest syntetycznym hormonem tarczycy, budową odpowiada tyroksynie (T4) i wykazuje takie samo działanie jak hormony tarczycy naturalnie występujące w organizmie ludzkim. W swojej cząsteczce lewotyroksyna zawiera jod.

Lewotyroksyna jest dostępna w postaci tabletek i roztworów doustnych w szerokiej gamie dawek od 25 do 200 µg.

Lewotyroksyna jest przepisywana pacjentom, którzy:

  • cierpią na niedoczynność tarczycy i wymagają leczenia substytucyjnego,
  • mają niedostateczny poziom wydzielania hormonów tarczycy z uwagi na inne schorzenia tarczycy, takie jak przewlekłe czy podostre zapalenie tarczycy, wole guzkowe,
  • wymagają leczenia supresyjnego w odniesieniu do TSH, na przykład w przebiegu raka tarczycy,
  • potrzebują terapii wspomagającej w chorobie Gravesa-Basedowa, w celu zapobiegania wolotwórczego działania tyreostatyków,
  • po operacji wola wymagają leczenia profilaktycznego, zapobiegającego nawrotom wola,
  • będą poddani testowi supresyjnemu w celu zdiagnozowania nadczynności tarczycy.

Iwermektyna (s. 251)

Aktualnie prowadzone są także badania dotyczące skuteczności doustnie stosowanej iwermektyny w leczeniu COVID-19. Pomimo obiecujących wyników badań, nie można jednoznacznie ocenić jej skuteczności (Marques, 2022; Popp, 2022).

Stosowanie iwermektyny w postaci kremu pozwala na złagodzenie stanu zapalnego w przebiegu trądziku różowatego (grudkowo-krostkowego). Natomiast dzięki toksycznemu wpływowi na pasożyty iwermektyna łagodzi objawy i powoduje wyleczenie świerzbu, strongyloidozy i mikrofilaremii.

W przypadku pacjentów ze świerzbem powrót do zdrowia następuje po 4 tygodniach od rozpoczęcia leczenia iwermektyną. Złagodzenie stanu zapalnego u pacjentów z trądzikiem różowatym powinno być odczuwalne również po 4 tygodniach.

Odstawienie leczenia iwermektyną w postaci kremu wiąże się dla pacjenta z nawrotem objawów trądziku różowatego. Wyjaśnij pacjentowi, jak istotna jest regularność stosowania leku dla powodzenia terapii, mimo że na początku leczenia może nie zauważyć znaczących zmian w wyglądzie skóry. W przypadku tabletek pacjent przyjmuje jednorazową dawkę leku, więc nie ma obaw, że pacjent odstawi leczenie.

Krem z iwermektyną pacjent powinien stosować raz dziennie, najlepiej przed snem, na oczyszczoną skórę twarzy. Przekaż pacjentowi, że krem z iwermektyną należy nanieść w ilości odpowiadającej ziarnku grochu w każdej z pięciu okolic twarzy: na czoło, podbródek, nos oraz na każdy policzek. Następnie należy rozprowadzić krem cienką warstwą na całej powierzchni twarzy.

W przypadku leków z iwermektyną w postaci tabletek przekaż pacjentowi, że dawka, którą ma przyjąć jest jednorazowa. Dawkę leku oblicza się indywidualnie dla pacjenta na podstawie masy ciała.

Takrolimus (s. 258)

Takrolimus (Protopic, Prograf, Dermitopic, Advagraf, Envarsus, Dailiport) to lek z grupy inhibitorów kalcyneuryny o działaniu immunomodulującym, przeciwzapalnym i immunosupresyjnym. Jego mechanizm działania polega na hamowaniu fosfatazy kalcyneuryny, co skutkuje zmniejszeniem aktywacji komórek T i produkcji cytokin. W efekcie dochodzi do zmniejszenia stanu zapalnego (Safarini i in., 2023). Takrolimus dostępny jest w postaci kapsułek doustnych oraz maści do stosowania zewnętrznego.

Takrolimus znalazł zastosowanie w dermatologii w leczeniu atopowego zapalenia skóry. U pacjentów z AZS dochodzi do reakcji antygen-przeciwciało w zmienionej chorobowo skórze. W efekcie wzrasta stężenie jonów wapniowych w komórce, aktywujących enzym zwany kalcyneuryną. Odpowiedzialny jest on za pobudzenie wytwarzania różnych cytokin prozapalnych. Dzięki zastosowaniu takrolimusa, cytokiny prozapalne nie są wytwarzane i stan zapalny ulega zmniejszeniu. Jest szczególnie polecany dla pacjentów, którzy:

  • nie reagują na leczenie glikokortykosteroidami,
  • wymagają długiego czasu terapii,
  • mają zmiany zapalne w obrębie twarzy.
50 leków Rx, które musi znać farmaceuta. Leki przeciwcukrzycowe, dermatologiczne, hormonalne i stosowane w chorobach kości Wydanie I (2024)
Zobacz w księgarni
Jesteśmy częścią 3PG | Pharmaceutical Publishing & Promotion Group. 3PG