Leczenie bólu z perspektywy farmaceuty

Powstawanie bólu

Rozdział wprowadza w podstawy fizjologii bólu i wyjaśnia, czym różnią się ból fizjologiczny, zapalny i neuropatyczny. Dowiesz się, jak przebiega modulacja bólu na poziomie obwodowym i ośrodkowym oraz dlaczego ten sam bodziec u różnych pacjentów może wywołać zupełnie inne odczucie bólu.

Rodzaje bólu

Zwięzłe omówienie klasyfikacji bólu z perspektywy istotnej dla farmaceuty: ból ostry i przewlekły, receptorowy i niereceptorowy, somatyczny i trzewny. Pozwala szybko zorientować się, z jakim rodzajem bólu zgłasza się pacjent i jakiej grupy leków będzie wymagał.

Ocena nasilenia bólu

Praktyczne wprowadzenie do skal oceny natężenia bólu: numerycznej (NRS), wzrokowo-analogowej (VAS), słownej, obrazkowej oraz skal wielowymiarowych. Pokazujemy, jak prosto i wiarygodnie ocenić ból przy okienku aptecznym i jak ta informacja przekłada się na wybór leku.

Drabina analgetyczna

Omówienie aktualnego schematu leczenia bólu według drabiny analgetycznej WHO, leczenia bólu u dzieci oraz roli leków o działaniu wspomagającym (koanalgetyków). Rozdział pokazuje, jak intensyfikować i deeskalować terapię oraz kiedy schodzić ze stopnia drabiny w dół.

Podział leków przeciwbólowych

Rozdział porządkuje wiedzę o lekach przeciwbólowych, dzieląc je na nieopioidowe i opioidowe. Stanowi punkt wyjścia do szczegółowego omówienia poszczególnych grup w kolejnych rozdziałach części II.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Najobszerniejsza część książki poświęcona NLPZ – mechanizm działania, selektywność COX, podział i skuteczność. Szczegółowo omówiono wszystkie NLPZ dostępne w Polsce, drogi podania (doustna, zewnętrzna, iniekcje, oczna, laryngologiczna), działania niepożądane (gastrotoksyczność, ryzyko sercowo-naczyniowe, hepato- i nefrotoksyczność, wpływ na zrost kości, OUN, wzrok, płodność, trzustkę, skórę, układ krwiotwórczy), reakcje nadwrażliwości oraz klinicznie istotne interakcje. Osobne podrozdziały dotyczą stosowania NLPZ w ciąży i podczas karmienia piersią.

Paracetamol

Rozdział poświęcony jednemu z najczęściej rekomendowanych w aptece leków. Omawia mechanizm działania, dawkowanie, przeciwwskazania, działania niepożądane i interakcje paracetamolu, a także jego przewagę nad innymi lekami w wybranych sytuacjach klinicznych oraz bezpieczeństwo stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią.

Metamizol i nefopam

Praktyczne omówienie metamizolu (działanie, dawkowanie, działania niepożądane, przeciwwskazania, interakcje, stosowanie u kobiet w ciąży i karmiących) oraz nefopamu jako leku stosowanego w bólu nieopioidowym. Pomaga wskazać pacjentów, dla których te leki są optymalnym wyborem.

Opioidowe leki przeciwbólowe

Pełny przegląd opioidów dostępnych w Polsce – od morfiny, fentanylu i oksykodonu po tramadol, tapentadol, buprenorfinę, metadon, kodeinę, naltrekson i nalokson. Omówiono mechanizm działania, podział, skuteczność w różnych typach bólu, innowacyjne postacie leku (systemy transdermalne, aerozole donosowe, tabletki podjęzykowe i podpoliczkowe), działania niepożądane, interakcje, problematykę uzależnienia oraz stosowanie opioidów w ciąży i podczas karmienia piersią.

Ból migrenowy

Rozdział omawia różnicowanie bólów głowy i farmakoterapię migreny – leki doraźne (NLPZ, paracetamol, metamizol, tryptany, metoklopramid) oraz preparaty stosowane w profilaktyce. Osobno przedstawiono leczenie migreny w ciąży i podczas karmienia piersią.

Ból oka

Praktyczne kompendium na temat przyczyn bólu oka, w tym bólu związanego ze wzrostem ciśnienia śródgałkowego, oraz ocznych leków przeciwbólowych. Pomaga rozpoznać sytuacje, w których ból oka jest stanem nagłym wymagającym natychmiastowej konsultacji okulistycznej.

Ból ucha

Rozdział o leczeniu bólu ucha u dzieci i dorosłych – preparaty pierwszego wyboru, leki pomocnicze i sygnały, kiedy konieczna jest wizyta u lekarza. Zawiera również zalecenia dotyczące profilaktyki infekcji ucha.

Ból zęba

Omówienie najczęstszych przyczyn bólu zęba, zasady rekomendowania pacjentowi wizyty u stomatologa oraz farmakoterapia bólu zęba dostępna w aptece. Praktyczne wskazówki, jak doraźnie wesprzeć pacjenta do czasu wizyty.

Ból w klatce piersiowej

Rozdział o krytycznym znaczeniu różnicowania bólu w klatce piersiowej. Definicja, klasyfikacja i metody różnicowania, leki stosowane w bólu kardiologicznym i niekardiologicznym oraz konkretne wskazówki, kiedy bezzwłocznie skierować pacjenta na SOR.

Ból brzucha

Klasyfikacja bólu brzucha, objawy alarmowe wymagające pilnej konsultacji lekarskiej oraz leki stosowane w aptece (rozkurczowe, przeciwbólowe, modulujące motorykę jelit, preparaty na refluks). Osobno omówiono postępowanie w kolce żółciowej, chorobie wrzodowej, kolce nerkowej, jelitowej, wysiłkowej, IBS i FAPS, a także rolę diet eliminacyjnych.

Bolesne miesiączkowanie

Definicja i klasyfikacja bolesnego miesiączkowania pierwotnego i wtórnego, wpływ czynników środowiskowych oraz pełen przegląd terapii: leki przeciwbólowe i spazmolityczne, hormonalna antykoncepcja, preparaty ziołowe, suplementacja oraz metody niefarmakologiczne.

Reumatoidalne zapalenie stawów

Rozdział o RZS – przyczyny, czynniki ryzyka, rozpoznanie i różnicowanie z chorobą zwyrodnieniową. Szczegółowo omówiono leczenie: NLPZ, GKS, leki modyfikujące przebieg choroby (csDMARD, bDMARD, tsDMARD), bezpieczeństwo DMARD (alkohol, prowadzenie pojazdów, szczepienia, UV) oraz leczenie u kobiet w wieku reprodukcyjnym, w ciąży i metody niefarmakologiczne, w tym aktywność fizyczną.

Choroba zwyrodnieniowa stawów

Definicja, przyczyny, czynniki ryzyka i objawy ChZS oraz pełny schemat leczenia – farmakologiczny i niefarmakologiczny. Rozdział krytycznie omawia również iniekcje dostawowe GKS, preparaty na regenerację chrząstki stawowej i alternatywne formy terapii.

Dna moczanowa

Definicja, przyczyny i objawy dny moczanowej oraz aktualne podejście do leczenia: terapia obniżająca stężenie kwasu moczowego (ULT), profilaktyka napadów, leczenie ostrego napadu, leki ziołowe oraz zalecenia profilaktyczne. Pomaga prowadzić pacjenta zarówno w fazie ostrej, jak i w terapii przewlekłej.

Zespół cieśni nadgarstka

Praktyczne omówienie objawów zespołu cieśni nadgarstka oraz leczenia – zarówno niefarmakologicznego (ortezy, ergonomia, ćwiczenia), jak i farmakoterapii. Rozdział wskazuje moment, w którym pacjenta należy skierować do specjalisty.

Fibromialgia

Rozdział o trudnym diagnostycznie zespole bólowym. Omawia objawy, zalecenia niefarmakologiczne (aktywność fizyczna, higiena snu, terapia poznawczo-behawioralna) oraz farmakoterapię fibromialgii dostosowaną do dominujących objawów pacjenta.

Ból kolana i łokcia

Praktyczny przegląd najczęstszych przyczyn bólu kolana i łokcia oraz leczenia – farmakologicznego i niefarmakologicznego. Zawiera konkretne wskazówki rekomendacyjne dla pacjentów aktywnych fizycznie, sportowców amatorów oraz osób pracujących w pozycjach obciążających stawy.

Ból i zapalenie ścięgna

Diagnostyka i leczenie bólu oraz zapalenia ścięgna, w tym leczenie niefarmakologiczne (odciążenie, fizjoterapia, krioterapia) oraz farmakologiczne. Pomaga doradzić pacjentowi adekwatną do nasilenia objawów strategię postępowania.

Ostroga piętowa

Objawy, różnicowanie z innymi przyczynami bólu pięty oraz pełen schemat leczenia – farmakologicznego i zaleceń niefarmakologicznych (wkładki ortopedyczne, ćwiczenia rozciągające, modyfikacja obuwia).

Ból związany ze zwichnięciem, skręceniem i złamaniem

Diagnostyka urazowa, postępowanie niefarmakologiczne (PRICE/POLICE) oraz farmakoterapia bólu pourazowego. Rozdział pomaga ocenić, kiedy uraz wymaga konsultacji ortopedycznej lub diagnostyki obrazowej.

Zakwasy

Rozdział o opóźnionej bolesności mięśni (DOMS) – różnicowanie z innymi rodzajami bólu mięśniowego oraz interwencje farmakologiczne i niefarmakologiczne, których skuteczność potwierdzono lub podważono w badaniach.

Haluksy

Farmakoterapia bólu związanego z haluksami, rola toksyny botulinowej, postępowanie niefarmakologiczne i zachowawcze (ortezy, separator, dobór obuwia) oraz wskazania do interwencji chirurgicznej.

Ból kręgosłupa

Rozdział o najczęstszej przyczynie zwolnień lekarskich. Omawia farmakoterapię (NLPZ, leki miorelaksacyjne, opioidy, paracetamol, leki przeciwdepresyjne i przeciwdrgawkowe, kapsaicyna) oraz interwencje niefarmakologiczne: termoterapia, krioterapia, masaże i akupunktura.

Ból neuropatyczny

Patomechanizm bólu neuropatycznego, leczenie pierwszego i kolejnych rzutów oraz omówienie konkretnych zespołów: neuralgii trójdzielnej i popółpaścowej, bolesnej polineuropatii cukrzycowej oraz rwy kulszowej wraz z postępowaniem aptecznym.

Ziołolecznictwo w leczeniu bólu

Krytyczny przegląd ziół stosowanych w bólu: dzika róża, dziurawiec, hakorośl rozesłana, imbir, lepiężnik różowy, kurkuma, papryka roczna, wiązówka błotna, wierzba biała, wrotycz maruna oraz kwasy tłuszczowe omega-3. Dla każdego surowca przedstawiono dowody skuteczności, dawkowanie i ograniczenia.

Medycyna alternatywna w leczeniu bólu

Rzetelne, oparte na danych omówienie metod medycyny alternatywnej najczęściej stosowanych w bólu: akupunktury, aromaterapii, jogi, Tai Chi, chiropraktyki i homeopatii. Pomaga farmaceucie udzielić pacjentowi merytorycznej odpowiedzi na pytania o te metody.